Anton Bruckner en de symfonie in de romantiek

Over de muziek van Anton Bruckner (1824-1896) is moeilijk schrijven zonder iets van haar grootsheid tekort te doen. Hij staat in de negentiende eeuw op een eigen plek. Hij bleef grotendeels buiten de literaire en filosofische stromingen van zijn tijd en ook buiten het gezelschap van de beeldende kunstenaars. Hij concentreerde zich vrijwel volledig op de symfonie als vorm en als kunstwerk. Volgens veel luisteraars vond de symfonie bij hem haar hoogste verwezenlijking, zonder dat daarmee de werken van Beethoven, Schubert of Mozart minder waardevol zouden zijn.

De ontstaansgeschiedenis van de symfonie

Haydn wordt vaak de vader van de symfonie genoemd, maar hij bouwde voort op het werk van anderen. Verschillende componisten droegen bij aan het vormschema. In Mannheim werkte Johann Stamitz, in Noord-Duitsland waren Carl Philipp Emanuel Bach en Wilhelm Friedemann Bach actief, in Wenen George Matthias Monn en in Italië Giovanni Battista Sammartini. Haydn en Mozart gebruikten en verfijnden hun vondsten. Via Beethoven en Berlioz, die de harmonie verder uitbreidden, kwam de ontwikkeling bij Bruckner uit. Hij paste de symfonie aan het romantische denken aan zonder de kern ervan aan te tasten. Een voorbeeld is het derde thema of de derde themagroep die hij toevoegde. Na hem verloor de symfonie geleidelijk haar vanzelfsprekende positie.

Bruckners symfonieën

Bruckners symfonieën vergelijk je het best niet met die van Beethoven. Beethoven geldt als held van zijn eigen werk en bezingt menselijk lijden en broederschap. Bruckners muziek is objectiever en minder persoonlijk, eerder in de geest van Bach. Hij was zich ook minder bewust van zijn eigen betekenis voor de symfonie dan veel van zijn tijdgenoten. Zijn bewondering voor Wagner is bekend, maar zijn werk is geen symfonische vertaling van Wagners opera's. Hij nam uit Wagners harmonie enkele elementen over, maar bleef zijn eigen weg gaan.

Orkestratie en klankbalans

Bruckner breidde het orkest sterk uit. Hij gebruikte een derde trompet, een basbuis, een grotere houtsectie, een harp in de achtste symfonie en de zogenoemde Wagnertuba's in de laatste drie symfonieën. Het resultaat is een donkerder orkestklank. De grotere bladzijde vraagt ook om meer strijkers. De tweede violen en altviolen krijgen een zelfstandige en soms leidende rol. De tweede violen worden rechts van de dirigent geplaatst, wat een zachtere, meer mysterieuze klank oplevert. Ook het koper krijgt een zelfstandige functie.

Herziening en onafgemaakte werken

Bruckner schreef elf symfonieën, mede met de studie in f-klein meegerekend. Daarnaast componeerde hij koorwerken, een Te Deum en een strijkkwintet. De meeste symfonieën herzag hij later in zijn leven, soms ingrijpend, omdat een wijziging elders in het werk een aanpassing vereiste. De achtste symfonie bestaat in een tweede, sterk gewijzigde versie. Zijn negende symfonie bleef onvoltooid.

Opnamen

Er bestaan veel complete cycli van Bruckners symfonieën, onder meer met Haitink, Jochum en Walter. Die van Herbert von Karajan uit de jaren zeventig geldt voor veel luisteraars als referentie. Zijn inzicht in de structuur van de symfonieën komt daarin goed naar voren. Voor wie begint met Bruckner kan een overzicht van klassieke muziek op de startpagina een nuttig vertrekpunt zijn.