De Modernen (I): Bartók en de 20ste-eeuwse muziek
De twintigste eeuw bracht meer stromingen dan ooit tevoren. Deze pagina behandelt de generatie componisten die tussen 1875 en 1905 werd geboren en die tradities vernieuwde in plaats van ze te verlaten, met Béla Bartók als uitgangspunt.
Wie zich aan de muziek van de twintigste eeuw waagt, staat voor een lastige opgave. Nooit eerder waren er zoveel stromingen en substromingen. Sommige critici zien dat als een teken van artistieke onzekerheid, omdat componisten de tonale traditie van de romantiek vaak eerder als last dan als vanzelfsprekende basis ervoeren. Veel moderne kunstenaars zochten daarom radicale middelen om niet als navolger te gelden.
Het meest radicale voorbeeld is Arnold Schönberg, wiens atonale systeem een definitieve breuk met het verleden betekende. Zijn Tweede Weense School (Schönberg, Berg en Webern) en hun navolgers vallen buiten deze reeks. Hier gaat het om de generatie die grofweg tussen 1875 en 1905 werd geboren: kunstenaars die aanknopen bij het verleden en tegelijk opvallend vernieuwend waren.
Béla Bartók (1881-1945)
Muziek voor snaarinstrumenten, slagwerk en celesta
Dit werk uit 1936 is bijzonder door de instrumentatie. Elk van de vier delen gebruikt een andere combinatie van instrumenten, vorm en klankkleur. De harp, het klavier en de celesta worden tot de snarengroep gerekend, en de opstelling op het podium is in de partituur nauwkeurig voorgeschreven. Het eerste deel is een fuga, maar niet volgens Bach’s regels; Bartók werkt met eigen principes, waarbij de climax vooral door de innerlijke bouw ontstaat. In het tweede deel zetten de strijkers en het klavier na enkele minuten een opvallende sfeer neer, met xylofoon en trom. Het derde deel valt op door de glijdende effecten van de pauken, die in dialoog gaan met de xylofoon. De finale opent levendig en keert in de voorlaatste sectie terug naar het fugathema van het eerste deel.
Concert voor orkest
Dit vijfdelige werk is vermoedelijk het eerste concertante stuk voor orkest. Het vierde deel, het Intermezzo interrotto, geeft het werk zijn humoristische karakter en is een van de redenen voor de grote populariteit ervan.
Pianoconcerten nr. 1 en 2
Het eerste pianoconcert gebruikt het slagwerk als voorname kracht en behandelt de piano als slagwerkinstrument. De melodische materialen gaan terug op Arabische volksmuziek, en de thema’s veranderen voortdurend van gedaante. Het tweede concert uit 1931 is toegankelijker: in het eerste deel zwijgen de strijkers.
Vioolconcert nr. 2
Dit concert uit 1938 is rijk aan melodische ideeën. Het krachtige eerste deel staat tegenover een dromerig middendeel en sluit qua vorm aan bij de romantiek, met een virtuoze cadens.
Voor luisteraars die Bartók willen leren kennen, is het kwartetten- en orkestrepertoire een goed startpunt. Zie ook de opnames van het Takács Kwartet en de Bartók-uitgaven van Kocsis. Meer muziekbesprekingen vindt u op de startpagina.