De Laatromantiek (I)
Rond 1900 zochten Franse componisten nieuwe klanken door terug te grijpen op middeleeuwse toonreeksen. Dit eerste deel van de laatromantiek behandelt Debussy, Ravel en Roussel.
In de literatuur en de schilderkunst van de late negentiende eeuw verschoof de aandacht van het verhaal naar de indruk. Proust beschrijft in In de schaduw van de bloeiende meisjes een fictieve schilder, Elstir, die de dingen schildert zoals ze op het eerste gezicht verschijnen, voordat het verstand begint uit te leggen wat ze zijn. Die houding van het vluchtige moment vinden we ook in de muziek van die tijd.
Het waren de Franse componisten die omstreeks 1900 de middeleeuwse toonreeksen weer gebruikten. Toen Ravels Ma Mère l’Oye werd uitgevoerd, klonk de muziek tegelijk nieuw en oud. De invloed van deze stroming op latere ontwikkelingen is groot.
Claude Debussy (1862-1918)
Debussy wordt vaak beschouwd als de belangrijkste vertegenwoordiger van deze richting. Hij baande nieuwe wegen voor de Franse muziek en bleef toch verbonden met de oudere Franse meesters. Hoewel hij veel invloeden uit andere landen verwerkte, bleef hij zo sterk Fransman dat hij al tijdens zijn leven de eretitel ‘Claude de France’ kreeg.
Vanuit de romantiek schreef hij werken die blijvend bekend zijn, zoals La Mer, het Prélude à l’après-midi d’un faune en Images pour orchestre. La Mer is een drieluik over de zee en geldt volgens velen als het hoogtepunt van zijn orkestwerken. Ook bij herhaald luisteren blijft het boeien.
De Trois Nocturnes verschillen sterk van orkestratie. Nuages is ingetogen en voor een beperkt orkest geschreven, Fêtes is uitbundiger en voor groot orkest, en Sirènes voegt een vrouwenkoor toe dat als instrument wordt behandeld. Debussy zelf zei dat de titel ‘Nocturnes’ in algemene, vooral decoratieve zin bedoeld was. Dit werk is daardoor misschien zijn meest impressionistische.
Maurice Ravel (1875-1937)
Ravel wordt vaak in één adem met Debussy genoemd, maar hij staat net iets anders. Hij hoort qua tijdsgeest meer bij het einde van de romantiek dan Debussy, die twaalf jaar ouder was. Zijn streven naar helderheid en logica hield hem binnen een tonaliteit die hij wel met grote vrijheid behandelde. Zijn Spaans-Baskische achtergrond verklaart zijn belangstelling voor Spaanse onderwerpen, zoals de Rhapsodie espagnole uit 1907-1908, een kleurrijke orkestsuite.
La Valse (1919-1920) is een choreografisch gedicht dat veel commentaar heeft opgeroepen. Het walsritme wordt er tot een beangstigende, bijna droomachtige visioen omgevormd, waarin het oude danstype zijn vanzelfsprekendheid verliest. Ook de Alborada del gracioso en het Menuet antique zijn typerende stukken uit zijn oeuvre. Zijn pianoconcert in G bevat een langzaam deel dat vaak als bijzonder mooi wordt beschreven.
Albert Roussel (1869-1937)
Roussel klinkt steviger en ruwer dan de pasteltinten van Debussy en is in vergelijking met Ravel nog iets krachtiger. Hij wordt vaak over het hoofd gezien in de concertzaal, hoewel er inmiddels veel opnames van zijn symfonieën zijn verschenen.
Voor wie zich verder wil verdiepen in het Franse repertoire rond 1900 is het de moeite waard om Debussy, Ravel en Roussel naast elkaar te beluisteren. Op de pagina over Debussy, Fauré en Linn vindt u aanvullende informatie over deze periode, en de DG Gallery behandelt heruitgaven van klassieke opnames.