De Laatromantiek (III): Wagner, Strauss, Reger en Mahler
Aan het einde van de negentiende eeuw verschoof het zwaartepunt van de componisten naar het woord en het lied. Dit deel bespreekt hoe Strauss, Reger en Mahler op die ontwikkeling reageerden.
In Duitsland stond de late negentiende eeuw sterk in het teken van Richard Wagner (1813 – 1883). Hij propageerde het zogenaamde gesamtkunstwerk, het totaalkunstwerk waarin muziek, drama en beeld samenkomen, en beweerde in zijn theoretische geschriften dat de symfonie als vorm was uitgespeeld. Veel componisten van de generatie rond 1860 tot 1875 schreven daarom weinig symfonieën. Franz Liszt en zijn symfonische dichtingen werden een voorbeeld, en daarmee werd de orkestmuziek steeds meer afhankelijk van een verhaal of tekst. Het zwaartepunt verschoof naar de vocale muziek, zowel in het lied als in de opera.
Richard Strauss
Richard Strauss (1864 – 1949) paste zich met opvallend gemak aan deze veranderingen aan. In Duitsland gold hij lange tijd als de belangrijkste componist van de twintigste eeuw, mede omdat hij tot diep in die eeuw actief bleef. Hij was eerder een voltooier en samenvatter van het verleden dan een vernieuwer zoals Claude Debussy, die wel probeerde de muziek los te maken van de literatuur en het Wagneriaanse pathos. Strauss’ belangrijkste symfonische gedichten zijn Don Juan, Also sprach Zarathustra, Don Quixote, Ein Heldenleben en Sinfonia Domestica. De Alpensymfonie is ook een symfonisch gedicht en geen symfonie. Met de Vier letzte Lieder schreef hij een van zijn mooiste werken en een hoogtepunt van het orkestrale lied. Zijn Metamorphosen uit 1945 geldt als een waardig afscheid van het romantische tijdperk.
Max Reger
Bij Max Reger (1873 – 1916) is goed te zien hoe een componist worstelt met de opkomst van het woord. Zijn Symphonischer Prolog zu einer Tragödie was oorspronkelijk bedoeld als eerste deel van een symfonie, maar bleef een op zichzelf staand werk van ruim een half uur. Het begint dreigend en bouwt via zachte passages en plotselinge climaxen op naar een koraalmelodie die steeds helderder klinkt. Reger liet ook een rijk oeuvre na met concertante werken, kamermuziek en orgelwerken.
Gustav Mahler
Gustav Mahler (1860 – 1911) schreef tegen de stroom in toch nog symfonieën. In de symfonieën 2, 3, 4 en 8 krijgt de stem een belangrijke of zelfs dominante rol. Zijn orkestrale liederen nemen een bijzondere plaats in zijn werk in en worden vaak gezien als zijn belangrijkste bijdrage aan de muziekgeschiedenis.
Meer lezen
Op de startpagina vindt u meer artikelen over klassieke muziek. Wie de ontwikkeling van de Franse muziek naast die van Duitsland wil volgen, kan ook het overzicht van Debussy en Fauré bekijken.