De Laatromantiek (II)
Dit deel behandelt de bloei van nationaal getinte muziek in het laat-negentiende-eeuwse Rusland en de symfonieën van Tsjaikovski. Ook komen het symfonische gedicht en enkele opmerkelijke opnames aan bod.
Aan het einde van de negentiende eeuw kreeg de componist in de samenleving een steeds belangrijkere rol. Een kenmerk van de laatromantiek is daarom de bloei van muziek die door nationale factoren is geïnspireerd. In Rusland waren er twee richtingen. De ene groep componisten, zoals Moussorgski, putte vrijwel uitsluitend uit de nationale volksmuziek. De andere richting keek naar West-Europa, met Frankrijk als belangrijkste voorbeeld. Berlioz vormde voor beide stromingen een gezaghebbend uitgangspunt met zijn verhandeling over instrumentatie, die voor de Russische componisten een orkestrale standaardwerk werd.
Tsjaikovski
De belangrijkste vertegenwoordiger van de westelijk georiënteerde richting was Pyotr Ilyich Tsjaikovski. Hij combineerde Russische onderwerpen, zoals de Ouverture 1812, met stof uit de westerse literatuur, zoals Francesca da Rimini, Hamlet en Romeo en Julia. Zijn werk is van wisselende kwaliteit, maar zijn beste stukken hebben een aangrijpende kracht. Dat geldt vooral voor de symfonieën, al schreef hij ook waardevolle kamermuziek.
Over de vierde symfonie schreef Tsjaikovski dat de inleiding de kern van het hele werk vormt. Het noodlot, dat het geluk steeds dwarsboomt, hangt als het zwaard van Damocles boven het leven. De zesde symfonie, de Pathétique, geldt volgens de componist zelf als zijn oprechtste werk. De finale is een langzaam deel, een soort requiem, wat tegen de traditie in gaat en het stuk een opvallend afscheid geeft.
Opnames
Voor de laatste drie symfonieën bestaan talloze opnames. Karajan nam ze in het stereotijdperk meerdere keren op, waarbij zijn DG-uitvoeringen uit het midden van de jaren zeventig vaak als de interessantste gelden. Wie een consistente volledige cyclus zoekt, vindt bij Jansons op Chandos een betrouwbare keuze. Voor de Manfred-symfonie, gebaseerd op Byron, zijn er uitvoeringen van Chailly, Jansons en Muti. Het langzame slot van de Pathétique wordt door sommige dirigenten te snel genomen, en juist de manier waarop dit moment wordt uitgevoerd bepaalt veel van de indruk.
Het symfonische gedicht
In de laatromantiek verloor de symfonie als vorm aan belang ten gunste van het symfonische gedicht. Dat gaf componisten meer vrijheid dan de strakke symfonische structuur. Liszt had het genre al ontwikkeld, en ook Tsjaikovski's Francesca da Rimini (1876), gebaseerd op Dante, is er een voorbeeld van. Het werk opent met een huiveringwekkende sfeer en eindigt in een storm in de onderwereld.
Twee latere Russische componisten, Scriabin en Rachmaninov, bleven laatromantisch schrijven. Scriabins Le Poème de l'extase verheerlijkt de roes van het scheppen. Rachmaninovs Het Doodseiland is geïnspireerd op het schilderij van Arnold Böcklin. Voor meer opnames van dit repertoire kunt u onder meer kijken in het overzicht van gezochte cd's of in de DG Gallery.