De Modernen (I): muziek van de 20ste eeuw

Wie zich aan de klassieke muziek van de 20ste eeuw waagt, kan zich al snel verloren voelen. Er zijn in deze eeuw meer stromingen en substromingen ontstaan dan in alle voorgaande eeuwen samen. Sommige critici zien dat niet alleen als rijkdom, maar ook als teken dat componisten de traditie en de tonale harmonie van de Romantiek eerder als last ervoeren. Veel moderne kunstenaars zochten daarom bewust naar radicale nieuwe middelen, om niet slechts een navolger te zijn.

Een van de meest radicale vernieuwers was Arnold Schönberg, die met het atonale systeem een definitieve breuk met het verleden maakte. Zijn invloed is groot, al vinden veel luisteraars zijn werk moeilijk toegankelijk. De Tweede Weense School, met Schönberg, Berg en Webern, komt in dit artikel dan ook niet verder aan bod.

Een generatie tussen traditie en vernieuwing

Dit deel richt zich op de generatie componisten die grofweg geboren is tussen 1875 en 1905. Zij knoopten in hun taal aan bij het verleden, maar bleken tegelijk buitengewoon vernieuwend. Een van de belangrijkste is Béla Bartók (1881-1945).

Béla Bartók: Muziek voor snaarinstrumenten, slagwerk en celesta

Dit werk uit 1936 wordt vaak genoemd als een van de meest verfijnde orkestwerken van de eeuw. Bartók gebruikte voor elk van de vier delen een andere instrumentale combinatie, vorm en klankwereld, wat zorgt voor een grote rijkdom aan contrasten. De twee strijkersgroepen worden aangevuld met harp, klavier, slagwerk en celesta, en de partituur schrijft ook de opstelling van het orkest nauwkeurig voor.

• Eerste deel: een fuga, maar anders dan bij Bach, volgens Bartóks eigen principes. De climax ontstaat niet alleen door volume, maar vooral door de innerlijke bouw.
• Tweede deel: een opvallende, bijna geheimzinnige sfeer, met xylofoon en trom.
• Derde deel: een betoverende sectie met glijdende effecten van de pauken in dialoog met de xylofoon.
• Finale: begint uitbundig en keert in de voorlaatste sectie op een verrassende manier terug naar het fugathema uit het eerste deel.

Opnames om mee te beginnen

Voor dit werk zijn meerdere uitstekende opnames beschikbaar. Een opname uit de jaren zestig van Marriner, uitgebracht door Argo, is een toegankelijk startpunt en klinkt warm en ruimtelijk, met een opvallend realistisch slagwerk. Ook de uitvoeringen van Reiner (RCA) en Haitink (Philips) worden veel geprezen. Haitink valt op door zijn helderheid en fijne melodische lijnen, terwijl Reiner een scherpe, soms agressieve energie in het tweede deel laat horen. Veel van deze opnames zijn ook op cd verkrijgbaar, vaak gekoppeld aan andere werken van Bartók of Kodály. Via Bartók met het Takács-kwartet op Decca of de Bartók-opname van Kocsis op Philips vindt u andere Bartók-uitgaven die op deze site besproken worden.

Concert voor Orkest

Dit vijfdelige werk geldt als een van Bartóks eerste concertante stukken voor orkest, en het is zeer populair gebleven. Het humoristische vierde deel, het Intermezzo interrotto, zorgt voor veel herkenning bij luisteraars. Solti, Dorati en Reiner behoren tot de bekendste uitvoeringen. Opnames uit de jaren zestig met het Londense Symfonie-orkest worden vaak als referentie genoemd, terwijl latere heruitgaves het werk opnieuw toegankelijk maken.

Pianoconcerten nr. 1 en 2 en vioolconcert nr. 2

Het eerste pianoconcert valt op door het prominente slagwerk in het middendeel, waarbij de piano zelf als slagwerkinstrument wordt gebruikt. Het tweede pianoconcert, uit 1931, is toegankelijker en laat in het eerste deel de strijkers zwijgen. Voor dit concert wordt de opname van Abbado met Pollini veelvuldig aangeraden. Het vioolconcert nr. 2 uit 1938 combineert een krachtig eerste deel met een dromerig middendeel en een virtuoze cadens.

Zoeken naar opnames

Veel van deze werken zijn tweedehands te vinden. Via de lijst met gezochte cd's en de lijst met gezochte lp's kunt u gericht zoeken naar een specifieke uitgave. Voor meer over Debussy en Fauré, tijdgenoten van Bartók met een eigen weg, kunt u ook terecht bij deze pagina.