Bartók: Muziek voor snaarinstrumenten, slagwerk en celesta

Bela Bartók schreef de Muziek voor snaarinstrumenten, slagwerk en celesta in 1936. Veel liefhebbers beschouwen het als een van de helderste en meest indringende orkestwerken van de twintigste eeuw. Het spreekt zowel het gevoel als het verstand aan. Toch krijgt het werk, gezien het aantal beschikbare opnames, minder aandacht dan veel symfonieën uit het standaardrepertoire.

Opbouw en bezetting

Bartók gaf elk van de vier delen een eigen instrumentale combinatie, vorm en klankwereld. Daardoor biedt het werk een grote rijkdom aan kleuren. Naast de twee strijkersgroepen rekent Bartók ook de harp en het klavier tot de snarengroep. De bezetting is ongewoon en vraagt om een bijzondere opstelling op het podium. De partituur geeft die opstelling nauwkeurig aan: het slagwerk staat in een eerste boog rond de dirigent, de strijkers vormen een tweede boog.

De vier delen

Het eerste deel is een fuga, maar niet in de traditie van Bach. Bartók werkt met zijn eigen principes, en de climax ontstaat niet alleen door meer volume, maar ook door de innerlijke bouw van het stuk, waarin de gulden snede een rol speelt. Het tweede deel volgt de sonatevorm en verrast met een opvallende, bijna geheimzinnige sfeer, waarin de xylofoon en de trom een grote rol spelen. In het derde deel vallen vooral de glijdende effecten van de pauken op, die in dialoog met de xylofoon klinken. De finale begint uitbundig en keert in de voorlaatste sectie op verrassende wijze terug naar het fugathema uit het eerste deel. Musicologen zien daarin een verfijnde omzetting van Hongaarse volksmuziek.

Opnames

Er bestaan veel uitstekende uitvoeringen. De opname van Fritz Reiner met het Chicago Symphony Orchestra op RCA geldt al lang als referentie, mede omdat Reiner Bartók persoonlijk had gekend. Vooral het tweede deel klinkt bij hem scherp en gespannen, iets wat bij sommige andere dirigenten ontbreekt. Ook het Concert voor orkest, dat op de lp of cd vaak met dit werk is gekoppeld, is een sterk stuk en kent veel goede uitvoeringen. Reiner is ook hier zeer overtuigend, al biedt Solti met het London Symphony Orchestra op Decca stevige concurrentie.

Geluid en uitgaven

Voor liefhebbers van vinyl zijn er heruitgaven op zwaar gewicht vinyl, die qua geluid sterk afsteken van oudere persingen. De opnames stammen uit de late jaren vijftig. Het geluid is levendig en laat de musici dicht bij de luisteraar horen, inclusief het kleine geschuif en gekraak. Reiner nam het werk volgens de overlevering in één take op, waardoor de spanning sterk voelbaar is. Met moderne bewerkingen verdwijnen zulke details vaak, en dat gaat ten koste van die spanning.

Meer lezen

Wie andere Bartók-opnames wil vergelijken, vindt op de site een bespreking van het Takács Kwartet op Decca, en een uitvoering van Kocsis op Philips. Ook kunt u gericht zoeken naar cd's of lp's via cd's gezocht.