De Romantiek II: Brahms, Schumann en de nachtelijke kant

Het woord romantiek wordt tegenwoordig op veel uiteenlopende dingen toegepast, van Shakespeare en Chopin tot een doorsnee romantische film. Juist daarom dreigt de oorspronkelijke betekenis van dit cultuurhistorische verschijnsel verloren te gaan. De wortels liggen in de achttiende eeuw, in poëzie, literatuur en filosofie. De romantiek is complexer dan veel mensen denken, en heeft een donkere, nachtelijke kant die duidelijk zichtbaar is in de levens van veel kunstenaars.

Brahms: klassieke vorm met romantische gevoelens

Johannes Brahms (1833-1897) was de grote tegenspeler van Wagner in Duitsland. Hij voelde zich verwant met de achttiende-eeuwse traditie en probeerde de klassieke stijl te verbinden met romantische ideeën. Hij was een meester van de intimiteit en van de kleine vormen, zoals de ballade, de rapsodie en het lied. Hij vulde grote, overgeleverde vormen met kleinere eenheden, wat hem de bijnaam van geniale knutselaar opleverde.

Zijn grootste bijdrage ligt in de kamermuziek, maar ook zijn symfonieën behoren tot het mooiste van de periode. Opvallend is dat Brahms voor zijn symfonieën niet meer instrumenten gebruikte dan Beethoven voor zijn negende symfonie. Zijn eerste symfonie wordt vaak Beethovens tiende genoemd: heroïsche strijd en overwinning, maar op een eigen, lyrische manier. Ook zijn vioolconcert en pianoconcerten, waarvan het eerste oorspronkelijk als symfonie was bedoeld, horen tot het vaste repertoire.

Schumann: het archetype van de romanticus

Robert Schumann (1810-1856) had de grootste invloed op Brahms. Hij was een romantische dromer, literair begaafd en politiek betrokken. Zijn leven eindigde tragisch, door krankzinnigheid en uitputting. Dat is een van de nachtelijke kanten van de romantiek.

De ouverture Manfred, gebaseerd op het dramatische gedicht van Lord Byron, geldt als een van zijn mooiste orkestwerken. Het werk laat de verscheurdheid, het bitterzoete en de fatale schoonheid van de romantiek horen. Schumann was ook een belangrijk kamercomponist, met het pianokwintet op. 44 als een van de hoogtepunten.

Luisteren naar de romantiek

Er bestaan van dit repertoire vele goede opnames, elk met een eigen karakter. Wie wil weten hoe de romantiek klinkt, kan het beste beginnen met een symfonie van Brahms en de Manfred-ouverture van Schumann. Meer over eerdere delen van deze reeks vindt u op de vorige pagina, en op de startpagina staan de nieuwste berichten.