Nieuwste berichten

Nieuws archief

Onderwerpen

BRUCKNER Symphony No. 5 – Nikolaus Harnoncourt

Wednesday, September 16th, 2015

Bruckner 5BRUCKNER
Symphony No. 5
Royal Concertgebouw Orchestra – Nikolaus Harnoncourt
RCO LIVE RCO14106 Blu-ray disc DDD 67’43

Uitvoering * | Opname ****

De uitvoeringen en opnames onder Harnoncourt en zeker die met het CGO, heb ik doorgaans als boeiend ervaren. Er zit altijd wel iets tegendraads in zijn uitvoeringen en deze vormt daar geen uitzondering op. Echter, toen ik op de achterkant van het hoesje keek en de tijdsaanduiding zag van het Adagio (Sehr Langsam!), dacht ik aanvankelijk dat het een drukfout was. Maar nee, het was inderdaad 12:30 min. Harnoncourts vorige opname met de Weners op RCA was al amper 15 minuten, met zijn verantwoording en verwijzing (op de bonus cd) naar Knappertsbusch, die het Adagio ook zo snel deed. Vergeleken met andere recente opnames zoals die onder Blomstedt (17:20 min), is 12 minuten op z’n zachtst gezegd opvallend. De tempi van de andere delen, komen wel weer overeen met andere dirigenten; ofschoon Harnoncourt daar ook een soort gejaagdheid laat horen. Behalve in het Scherzo. Het moet van mijn hart dat ik bij het Adagio waarschijnlijk al na 3 minuten de zaal zou zijn uitgelopen. Uiteraard overwint Bruckners kunst alles en Harnoncourt zou het ongetwijfeld heel serieus bedoelen, maar dit heeft mijns inziens niets met Bruckner te maken. Järvi heeft overigens het record met 11:15 minuten. Op naar de 10 minuten…

Emile Stoffels
Luister Magazine 704

SAINT-SAËNS – Symphonie No. 3 etc.

Wednesday, February 25th, 2015

Saint Saens Da Costa199SAINT-SAËNS
Rondo Capriccioso • Jota Aragonese • Concerto No. 3 • Symphonie No. 3
Alexandre Da Costa, violon
Oviedo Filhamonia, Marzio Conti
WARNER CLASSICS 0825646281442 DDD 78’14

Uitvoering **** | Opname ****

Het derde vioolconcert opus 61 uit 1860 opgedragen aan de Spanjaard Pablo de Saraste, mag rustig een van de hoogtepunten worden genoemd uit Saint-Saëns concert oeuvre. Iedere keer overvalt ons weer de spannende opening door de tremolo figuur van de strijkers van het eerste deel en het ontroerende middendeel. En Da Costa weet daar goed raad mee en voert ons mee, zonder te vervallen in goedkoop sentiment. Da Costa laat ook zien wat hij kan op de Rondo Capriccioso en de Jota Aragonese en dat is bepaald niet mis. En alles in dienst van de muziek. Dit zijn dus van die op-het-puntje-van-je-stoel uitvoeringen. Los van het feit dat de ‘Orgel Symfonie’ behoorlijk oververtegenwoordigd is in de catalogus, had ik ook grote moeite met hoe het orgel is opgenomen. Tot die tijd is het een mooie en transparante opname, maar bij de inzet van het orgel wordt het hele podium diffuus. Ook de orgelklank zelf is vreemd. Maar zoals gezegd zijn er reeds in het verleden, uitstekende opnames geweest: Levine en Barenboim op DG en nog veel verder terug in de tijd, de RCA opname van Munch uit 1959. Er blijft echter genoeg op de cd over om intens van te genieten. Aanbevolen!

Emile Stoffels
Luister Magazine 702

SCHUMANN – Works for piano and orchestra

Sunday, June 24th, 2012

SCHUMANN
Works for piano and orchestra
Gerhard Oppitz Bamberger Symphoniker Marc Andreae
TUDOR 7181 SACD DDD 77’11

Uitvoering/opname ***/*****

Robert Schumann componeerde in fases: eenmaal bezig met een bepaalde vorm of genre, putte hij dit helemaal uit en ging daarna verder met het volgende. Zo was 1840 zijn jaar der liederen – waarin overigens de piano nog steeds een prominente rol speelde – en 1842 het jaar van zijn kamermuziek met de kwartetten en het kwintet. Het waren serieuze pogingen om geheel los te komen van de piano. Zijn concertante werken voor piano zijn een bijproduct van een bepaalde scheppingsfase of werden geschreven buiten deze genre periodes. Deze SACD programmeert het Konzert für Klavier op. 54, het Konzert Allegro op. 134, het Konzertstück für Klavier op. 86 en het Introduktion und Allegro Appassionato op. 92. Over het pianoconcert op. 54 kunnen we kort zijn: hiervan zijn in de loop der tijd al genoeg schitterende uitvoeringen van verschenen. Wat deze SACD aantrekkelijk maakt zijn de andere werken die niet zo vaak worden opgenomen en hier prima worden uitgevoerd. Dit programma – maar dan nog uitgebreider – is al eens op een driedubbel cd uitgebracht in 2010 door RCA en is nog steeds een prachtig archief. Dit is echter een SACD en dat is wel te horen. De opname onderscheid zich door een overvloedige hoeveelheid micro-informatie en een beangstigend realistisch podium.

Emile Stoffels
Luister 683

CHOPIN Concerto No. 2 The 4 Versions

Monday, January 31st, 2011

CHOPIN
Concerto No. 2 op. 21 The 4 Versions
The Queensland Symphony Orchestra Edvard Tchivzhel
Heidelberg Symphony Orchestra Quintet
Cyprien Katsaris Piano 21 P21 038-N

Uitvoering/Registratie ****/*****

Voor degenen die een grondige studie van Chopins tweede pianoconcert willen horen (eigenlijk zijn eerste), is dit de kans. Het oorspronkelijke concert meegerekend, hebben we hier niet minder dan vier versies van Chopins tweede pianoconcert over twee cd’s: de orkest uitvoering dus, Chopins eigen versie voor piano solo, de uitvoering voor piano en strijkkwintet en die voor twee piano’s. Cyprien Katsaris is een Frans-Cypriotisch pianist en componist die zijn eigen label heeft opgericht: Piano 21. Genoemd na het aanbreken van de eenentwintigste eeuw. Cyprien is iemand die zich sterk maakt, niet alleen voor het ijzeren repertoire maar ook voor de minder bekende componisten en werken. Genoten heb ik o.a. van Chopins arrangement voor piano solo. Wat deze versies min of meer aantonen, is dat Berlioz wellicht gelijk had toen hij zei dat de begeleiding van dit concert weinig toevoegt. Prachtig opgenomen allemaal met een natuurlijkheid die mij sterk deed denken aan de legendarische opnames van Mercury en RCA.

Emile Stoffels
Luister 672

Diskotabel – de vergelijking

Tuesday, January 25th, 2011

Afgelopen zondag was er weer een leuke Diskotabel op Radio 4. Dit keer was het Bartoks Concert voor Orkest. Een briljant geschreven werk van vijf delen uit 1943. Serge Koussevitzky gaf met de Boston Symphony Orchestra de premiere. Er zijn, zoals in het programma al werd verteld, zeer veel uitstekende opnamen en het panel had het niet makkelijk met de keuze. Er werden negen uitvoeringen besproken.

Afgetrapt werd er met een oude radio opname onder van Beinum, gevolgd door die van Boulez op DG. De derde was een SONY opname door Esa-Pekka Salonen. Deze drie waren geselecteerd voor het eerste deel. De laatste kwam er hier het beste vanaf, ofschoon er veel waardering was voor die van van Beinum. Die door Boulez, werd uiteindelijk als te glad ervaren.

Dan het tweede deel met het trommeltje. Hiervoor koos Diskotabel Fritz Reiner op RCA als opname D, gevolgd door Dorati met het CGO op Philips. Rattle op EMI met het City of Birmingham Symphony Orchestra sloot het rijtje. Ook deze keer maakte de laatste opname de meeste indruk, maar ook Reiners precisie en Dorati’s idiomatische uitvoering werden gelauwerd. Overigens meen ik me te herinneren dat de Hongaars-Amsterdamse samenwerking in die dagen werd afgebrand bij Discotabel, maar wel met een Edison werd bekroond.

Voor het laatste jubelende deel kwamen Solti op Decca met het LSO, Chailly met het CGO uit dezelfde stal en Fischer op Philips aan bod. Hier was het iets makkelijker voor het panel, had ik de indruk. Duidelijke winnaar was Chailly. Voor de klassieker door Solti, had men wel ontzag vanwege de nog net in toom gehouden roekeloosheid. Fischer ten slotte vond men wat aan de slordige kant.

Persoonlijk zou ik het in dit prachtige werk niet willen doen zonder Solti, Reiner en niet te vergeten de Mercury opname van Dorati met het LSO.

De Romantiek IV – Frankrijk

Thursday, December 30th, 2010

De Romantiek IV

Frankrijk

Met het Congres van Wenen in 1815 hoopte men rust en stabiliteit in Europa te brengen. Als we echter de historische kaarten van Europa bekijken vanaf dat moment, dan is daar bitter weinig van terecht gekomen. Bonaparte was weliswaar verslagen en Frankrijk tot zijn ‘natuurlijke grenzen’ teruggebracht, maar de nationalistische gevoelens die door de Franse Revolutie waren aangewakkerd – ook bij andere naties – hadden nu genoeg kritische massa. Het nationalisme werd de nieuwe niet te stuiten religie en zou ook een grote voedingsbodem blijken te zijn voor de toonkunst.

Frankrijk ging op dat gebied zelfs een grote rol van betekenis spelen naast Duitsland en is met Hector Berlioz (1803 – 1869) een van de grootste en invloedrijkste toonzetters van de Romantiek. Deze is, als muzikale stamvader met zijn ‘traité de l’instrumentation’ als orkestrale bijbel, maatgevend voor velen geweest.
Met zijn Symfonie Fantastique – slechts 3 jaar na Beethoven’s dood (!) – geeft hij de klassieke symfonie een programmawerking en kunnen we dit gedurfde werk gerust de sjabloon noemen voor de moderne programma symfonie voor veel componisten. Het is een 5-delig werk – wat al opvallend is in zichzelf – dat sterk als autobiografisch gezien kan worden en bij uitbreiding tot een zelfportret van de Romanticus van die tijd. Het programma beschrijft verschillende situaties in het leven waarin de kunstenaar, verzeild kan raken. Berlioz had recentelijk kennis gemaakt met de werken van Shakespeare en de symfonieën van Beethoven. De directe aanleiding echter was een uitvoering in 1827 van Hamlet van degenoemde dramaturg, met ene Herriett Smithson in de rol van Ophelia. Zij blonk bepaald uit en haar verschijning, moet als een bom zijn ingeslagen. De vrouw zou een dwanggedachte voor hem worden en na twee jaar zou hij zijn gevoelens vastleggen in de Symfonie Fantastique om zichzelf te bevrijden van deze obsessie. Een wederkerend muzikaal motief vertegenwoordigt deze Idée Fixe. Er is hier geen plaats alle delen uitvoerig te beschrijven, maar de Mars naar het schavot (het vierde deel) is wellicht het meest typerend. Dit stuk is zo evocatief dat, zelfs als we de titel niet zouden weten, we wel horen dat het hier gaat om een terechtstelling of iets dat daar op lijkt. Het vijfde deel – De Heksen Sabbat – is zeer zeker voor die tijd angstaanjagend geweest.
Uit bronnen blijkt dat Berlioz, nadat hij de eerste drie delen had gecomponeerd, hoorde dat Herriett geen hoofdrollen meer speelde maar louter figureerde. Dit was een bittere teleurstelling voor hem en de gedachte is dat de twee laatste delen in het teken staan van wraak. Wraak voor de obsessie die zijn leven zo had beheerst.
De Fantastique is altijd sterk vertegenwoordigd geweest in de catalogi en er zijn veel goede uitvoeringen. De nummer één is toch wel die met Davis en het Concertgebouworkest op Philips (6500 774). Hij heeft dit werk drie keer vastgelegd: met het LSO, het CGO en de Weners. De laatste is echter alleen op CD beschikbaar. De CGO opname uit 1974 onderscheidt zich door een hoge mate van natuurlijkheid. Ook de hoes is prachtig met The Devil’s Incantation door de Goya (1746 – 1828).
Een andere goede vinden we op Decca door Haitink (SXL 6938) uit de nadagen van het analoge tijdperk. Helaas een aartslelijke hoes, maar ook een spectaculair natuurlijke opname. Mogelijk Decca’s beste opname uit de herfst van het analoge tijdperk.
Andere uitstekende alternatieven zijn die door Abbado (DG 410 895-1) en von Karajan (DG 2530 597) prachtige DG hoezen weer overigens.
Uiteraard moeten we het grootse Requiem nog noemen, het Te Deum, zijn Lelio dat een vervolg is op de Fantastique zijn Harold en Italie en de liederencyclus La Nuit D’ete. Het integrale Berlioz programma is uitgekomen op Philips onder Colin Davis en kan rustig als de ruggengraat genoemd worden.

Er is meerdere malen op gewezen dat de symfonie als vorm zijn heerschappij voor een groot deel aan het symfonische gedicht heeft afgestaan. Dit geldt ook voor de sonate die zijn gezag heeft afgegeven aan kleinere op de literatuur geïnspireerde vormen zoals het impromptu, prelude, nocturne, ballade enz. Door de belangstelling van de componist voor nationalistische thema’s verschijnen er ook typische dansvormen zoals de polonaise en de mazurka.

Dit brengt ons direct bij Frederic Chopin (1810 – 1849), die ondanks de zojuist genoemde vormen een van de minst literair ingestelde componisten van de Romantiek blijkt te zijn. Zijn subjectieve kunst dringt diep door in de nachtelijke aspecten van het menselijke leven en vooronderstelt geen literaire inhoud, maar is wel in hoge mate visionair, angstig, doch kernachtig en gecondenseerd. Ofschoon in Polen geboren, rekenen we deze componist tot de Franse Romantiek. Niet alleen omdat zijn vader Frans was, maar zijn kunst is onmiskenbaar Frans.
Belangrijkste interpreten zijn wel Arrau (Philips), Rubinstein (RCA) en Ashkenazy (DECCA). De laatste twee domineren zo’n  beetje de catalogus, maar Barenboim, Polini, Pires en Argerich (allen op DG) hebben hun sporen in deze muziek ook verdiend.
Zijn ballades dragen een nachtelijke lading. Ze bouwen voort op de gezongen ballades van Schubert, maar krijgen bij hem een totaal nieuwe vorm en inhoud.
Uit zijn Etudes opus 10 is het derde stuk natuurlijk overbekend. Dit is weer zo’n moment dat aangrijpt, zeg maar, op het middenrif. De Etudes hadden een technische uitdaging als uitgangspunt, maar de originaliteit van deze werken maakte de aanleiding tot bijzaak. Laten we volstaan te zeggen dat het gehele piano oeuvre van Chopin uniek en richtinggevend is geweest voor de muziekgeschiedenis.

Een andere opmerkelijke ontwikkeling tijdens de Romantiek in Frankrijk speelt zich af in de orgelkunst. De orgels in deze tijd onderscheiden zich door een grotere soepelheid in de toonvorming en een grotere verscheidenheid van de registers. En voornamelijk in Frankrijk zijn de orgels door het romantische orkest beïnvloed. De registers zijn naar de gevoelige aard van de strijkers, fluiten, hobo’s enz geïntoneerd, zonder dat de Franse orgelbouwmeesters de kernmerken van het klassieke tijdperk hadden opgeofferd.

Charles Camille Saint-Saëns (1835 – 1921) die ons – ondanks zijn charme – niet zo heel erg veel heeft te vertellen, is vooral beroemd om zijn orgelsymfonie. Hoewel het wemelt van goede uitvoeringen, is de interpretatie van Barenboim (DG 2530 619) wel zeer de moeite waard. Het valt namelijk niet mee voor een mastering engineer een dergelijk werk voor groot orkest uitgebreid mét orgel goed te snijden, maar hier heeft DG het toch aardig gedaan. We hebben deze opname diverse keren, hoog genoteerd op audiofiele lijsten gezien.

Ofschoon hij niet in deze stijlperiode thuishoort, noem ik in dit verband toch nog het orgelconcert uit 1938 van Francis Poulenc (1899 – 1963) die ons inhoudelijk meer te bieden heeft en dieper peilt. Een orgelthriller met aan het slot een schitterend eerbetoon aan Bach. Marie Claire Alain met Martinon (dus niet met Conlon!) op Erato (STU 70637) is een must. Weliswaar niet op vinyl, maar toch vermeldenswaard is de Symphonie Concertante van Joseph Jongen (1873 – 1953) onder de Waart op Telarc.

Echter, het is César Francks (1822 – 1890) orgelmuziek die ons hoofd naar boven richt, zoekend naar de religieuze ervaring. Denkelijk na Bach de belangrijkste orgelcomponist. Het religieuze en meditatieve karakter dat zijn muziek draagt, deelt hij met Bruckner, maar is meer hymnisch. Zijn Six Pièce d’Orgue zijn van een onmetelijke schoonheid, maar dat geldt eigenlijk voor al zijn orgelwerken. Albert de Klerk op CBS (S77332) of David Sanger (Bis) ziet men regelmatig tweede hands. Francks Prelude, Koraal & Fuga – stevig bekritiseerd door Saint Saëns – behoort tot de beste stukken uit de pianoliteratuur. Devoyon op Erato (NUM 75098) koppelt dit beeldige werk met de Prelude, Aria en Finale die bijna van hetzelfde hoge niveau is. De twee werken zouden leiden tot de drie prachtige grote Koralen voor orgel. Het lijkt erop dat Franck van 1884 tot 1887 naar een nieuwe klavierstijl zocht. Dit vond zijn hoogtepunt in een uniek zangerig pianoconcert, de Variations Symphoniques die een waardige voortzetting is van de pianoconcerten van Beethoven.

Deze maand sluiten we de Romantiek af. De volgende keren zullen we de grote Klassieken bespreken: Haydn, Mozart, Beethoven en Schubert. Representanten van een tijdperk die men terecht als een van de hoogtepunten kan zien van de West-Europese beschaving.

De Laatromantiek (I)

Wednesday, December 29th, 2010

De Laatromantiek (I)

Marcel Proust heeft het in zijn In de schaduw van de bloeiende meisjes over een niet-bestaande schilder Elstir. Deze schildert, zoals we de dingen op het eerste gezicht zien. Het is dat ene vluchtige moment waarop ons intellect nog niet begonnen is ons uit te leggen wat die dingen eigenlijk zijn. Ook is de indruk die deze dingen op ons maken, nog niet vervangen door dat wat we erover weten. Elstir, brengt de dingen terug tot louter impressies.*
Het waren de Franse componisten die omstreeks 1900 weer de middeleeuwse toonreeksen gebruikten in hun werk. Toen Ma Mère l’Oye van Ravel ten gehore werd gebracht had men het idee dat deze klanken ontegenzeggelijk nieuw waren, maar tegelijkertijd had het iets antieks. De invloed die deze stroming op de ontwikkelingen hierna zou hebben, is nauwelijks te overschatten.

Claude Achille Debussy (1862 – 1918)

Ik geloof dat we de historie geen geweld aandoen, als we stellen dat deze kunstenaar de grootste en belangrijkste van deze stroming is. Hij is degene geweest die voor de Franse muziek nieuwe wegen heeft gebaand, die het waagde volkomen nieuwe paden in te slaan en toch de aansluiting met de oude Franse meesters wist te bewaren. Debussy heeft vele uitdrukkingsmogelijkheden uit andere streken voor zijn werk gebruikt, maar hij is zozeer Fransman gebleven dat men hem de eretitel ‘Claude de France’ al tijdens zijn leven schonk. Beginnend vanuit de romantiek heeft hij zich met zijn La Mer, Prélude à l’après-midi d’un faune, Images pour Orchestre om slechts enkele werken te noemen, onsterfelijk gemaakt.
La Mer. Dit drieluik van de zee is absoluut een meesterwerk dat, zelfs bij herhaald luisteren, nooit teleurstelt. Volgens velen het hoogtepunt van Debussy’s orkestwerken. Het ligt voor de hand dat er veel uitvoeringen van zijn. Giulini op EMI is een klassieker, maar is moeilijk te krijgen. Von Karajan (DG 138 923) uit 1965, is een plaat die men vaak tegenkomt voor kringloopprijzen en is een referentie uitvoering volgens velen. De klankverschillen tussen het eerste (blauwe tulpjes) en tweede label zijn marginaal, maar wel duidelijk hoorbaar. Ook is er een heruitgave in de Galerie serie verschenen (DG 2543 058).
Zijn latere opname uit 1986 (DG 413 589-1) is zeker niet beter, ofschoon het een gezocht plaatje op e-Bay is. De koppeling is nagenoeg dezelfde: ook met de Daphnis et Chloé suite en de schitterende Prélude à l’après-midi d’un faune. Het werk waarvan Ravel zei dat, toen hij het voor het eerst hoorde, hij muziek pas goed begreep. Een andere bron vertelt dat de tranen over zijn wangen rolde van ontroering. Ofschoon er veel mooie uitvoeringen van zijn en von Karajans uitvoering volkomen bevredigend is, luister ik meestal naar Charles Munchs uitvoering op RCA die de dromerigheid van dit werk meer benadrukt.

Zijn Trois Nocturnes voor orkest door Abbado en het BSO (DG 2530 038), zijn onderling verschillend van orkestratie. Het dromerige doch geconcentreerde Nuages is voor beperkt orkest, zonder trompetten of trombones. Fêtes is voor groot orkest, terwijl Sirènes in zijn orkestratie geen trombones heeft, maar wel een instrumentaal behandeld vrouwenkoor. Het is wellicht als Debussy’s meest impressionistische werk op te vatten, daar hijzelf verklaarde: “De titel ‘Nocturnes’ moet hier in een meer algemene en hoofdzakelijk decoratieve zin opgevat worden”. Het gaat hier dus om de indrukken (impressies). Op kant twee staat de versie met koor van de balletsuite Daphnis et Chloé van Ravel en die is prachtig.

Maurice Ravel (1875 – 1937)

Deze half baskische kunstenaar wordt veelal in een ademtocht genoemd met Debussy. Men zou kunnen opmerken, dat Ravel qua geboortejaar niet zou misstaan in het artikel van vorige maand. Hij bevindt zich dan ook meer aan het einde van de romantiek, dan de 12 jaar oudere Debussy. Echter, zijn streven naar uiterste helderheid en logica houdt hem binnen de perken van een, weliswaar met grote vrijheid behandelde, tonaliteit. Het is toch net even anders als zijn jongere landgenoot Honegger bijvoorbeeld, met wie hij overigens wel in zijn latere leven het teruggrijpen op de 18de eeuw deelt.
Door zijn Spaans-Baskische moeder draagt hij de Iberische cultuur in zich, wat zijn belangstelling voor Spaanse onderwerpen en taferelen verklaart.
Zijn Rhapsodie espagnole voor orkest uit 1907/8 is een schitterend voorbeeld hiervan. Het is een buitengewoon kleurige orkestsuite. Haitink heeft het twee keer opgenomen: in 1961 (Philips Universo 6580 055) en 1971 (Philips 9500 347). De laatste – met de mooie Henri-Edmond Cross hoes – is wat sneller en opwindender gedaan, maar de opname uit 1961 is wat natuurlijker, ofschoon het bij de latere opname niet aan natuurlijkheid ontbreekt. Luister maar eens naar het tweede (Malagueña) en het vierde deel (Feria) dat de herinneringen aan een volksfeest oproept. Dit is een van de beste Philips opnames die ik ken. De kalk komt van de muren…

La Valse het choreografische gedicht voor orkest uit 1919-1920. Dit werk is tijdloos. Howeler beschrijfthet als volgt: deze muziek welde uit het gebied van het onderbewuste, van de droom. Van de beangstigende droom, de obsessie. Zoals de mens de dagelijkse gebeurtenissen, de ‘dagresten’, in zijn slaap verwerkt tot symbolen, om in die schijnbaar onsamenhangende droomtaal zijn diepste zielenleven te verdichten, zo is door Ravel de wals, het oude danstype, tot een ‘dagrest’ geworden die aan een angstig visioen tot stramien dient. […]. De componist is hierdoor het grensgebied van kunst en pathologie genaderd […]. Wellicht een leuk walsje voor Andre Rieu en zijn ensemble een keertje, in plaats van een walsje van Johan Strauss…  Ook hier is Haitink (Philips 9500 314) aantrekkelijk en eenvoudig te vinden voor weinig geld, net als de vorige. U herkent de plaat aan de mooie Paul Cézanne cover.

Alborada del Gracioso, Menuet Antique en Une Barque sur l’Océan zijn verrukkelijke stukken van Ravel. Deze zijn verschenen in de budget serie Galleria (niet te verwarren met de Galerie serie, ook van DG!) van Deutsche Grammofoon door Ozawa (DG 415 815-1). De Galleria’s zijn heruitgaven die digitaal geremastered zijn en ik moet zeggen dat ik op een paar uitzonderingen na, niet onder indruk ben van deze serie. Ze klinken over het algemeen muffer en gecomprimeerder dan hun oorspronkelijke broeders.
Op deze plaat is het resultaat echter wisselend. Vooral Alborada del Gracioso heeft behoorlijk geprofiteerd van de oppoetsbeurt. Het hoog heeft veel meer energie dan de oorspronkelijke master, die beduidend suffer klinkt. Verder is deze plaat aantrekkelijk, omdat er nogal wat belangrijke stukken op staan. Waaronder La Valse. Alleen als u nog steeds geen genoeg kunt krijgen van de Bolero, waarmee deze stukken o.a. gekoppeld zijn, dan raad ik u aan de oorspronkelijke uitgave te bemachtigen (DG 2530 475). Met de remaster is de akoestiek bijna verdwenen en de unieke timbres van de instrumenten zijn moeilijker vast te stellen.

De beide pianoconcerten zijn zondermeer de moeite waard. Het langzame deel van het Pianoconcert in G, uit 1929–1931 is wonderschoon. De Haas/Alceo (Philips 839 755 LY) opname koppelt beide concerten en klinkt prachtig. Echter, deze uitvoering ontmoet stevige concurrentie van Argerich met Abbado (DG 139 349). Hier is de koppeling met het 3de pianoconcert van Prokofiev.

Albert Roussel (1869 – 1937)

Waar Ravel al wat bonter klinkt dan de ‘pasteltinten’ van Debussy, is Roussel al weer iets krachtiger en grover. Een componist die vaak over het hoofd wordt gezien, ofschoon we tegenwoordig niet mogen klagen over het aantal integrale opnamen van zijn symfonieën die in de loop der tijd nu zijn verschenen. Toch heb ik het sterke gevoel dat Roussel (te) weinig wordt uitgevoerd in de concertzaal.
Van Roussel zult u niet zo snel iets vinden in de kringloopbakken en antiquariaten. Op e-Bay wordt de eerste en de derde symfonie door Dutoit (Erato NUM 75 283) regelmatig aangeboden en betaalbaar, ook op het moment van schrijven. Vervelend is alleen, dat de shipping costs vanuit de US belachelijk hoog zijn.
In zijn eerste symfonie bespeurt men de impressionistische invloeden. Het zijn eigenlijk vier symfonische schetsen. Vooral het eerste deel is buitengewoon beeldend. Een klagende opening door de houtblazers over de droefgeestigheid van het winterse woud. In het laatste deel trekken de bosgeesten voorbij en met de verstilling van de natuur eindigt het werk.
De derde is zijn populairste en meest opgenomen. Het is een robuust, krachtig en enigszins joviaal werk.

Zo gemakkelijk als de 1ste en de 3de te krijgen zijn, zo extreem moeilijk zijn 2de en 4de Erato (NUM 75 284) te vinden. Ik heb er geen verklaring voor. Erg jammer, want de tweede is de zoektocht absoluut waard. Het werk is recentelijk door Eschenbach uitgevoerd en vastgelegd op Ondine.“One of the greatest musical discoveries I’ve made in years,” verklaarde de dirigent. Dat gevoel had ik ook als luisteraar toen ik dit schitterende werk ruim twintig jaar geleden voor het eerst hoorde. Toegegeven, de Erato hoezen zijn aartslelijk, maar er is nog niet een dirigent geweest die me meer heeft weten te bekoren en te overtuigen dan Dutoit. Behalve misschien de tweede onder Pierre Dervaux op EMI (2C 069-73096).

Ook Paul Dukas (1865 – 1935) gebruikt krachtige kleuren, maar streeft – net als bij Roussel – ook naar een nieuwe klassieke uitdrukking. L’apprenti sorcier (De Tovenaarsleerling) is zijn populairste werk, een symfonisch scherzo gebaseerd op Goethe’s gelijknamige ballade. Aarzel geen moment als u de uitvoering van David Zinman met het Rotterdams Filharmonisch Orkest ziet op Philips (9500 533). Het is een buitengewoon levendige en realistische opname die het schuim in de vissenkom zal veroorzaken.

Volgende maand deel 2 van de Laatromantiek. Een bewogen, veelzijdige en uiterst vruchtbare periode, die een groot aantal werken van blijvende betekenis heeft opgeleverd. Het is ook een tijd dat de componist, maatschappelijk een steeds belangrijkere rol gaat spelen. De componist is een nationaal figuur aan het worden. Norbert Loeser omschrijft het als volgt: “…nooit eerder was het […] gebeurd, […] dat een heel volk in een musicus de symbolische incarnatie van zijn eigen grootheid, van zijn beste eigenschappen en hoedanigheden zag.”

*Umberto Eco, Geschiedenis van de Schoonheid

De Modernen (I)

Thursday, December 23rd, 2010

De modernen (I)

De klassieke muziekliefhebber, die in het begin al moeite genoeg heeft zich te oriënteren temidden van de klassieke muziek vóór 1900, moet toch welhaast in een totale staat van verwarring verkeren als hij of zij de toonkunst van de 20ste eeuw betreedt. Er zijn in die voorgaande eeuwen nog nooit zoveel stromingen en substromingen geweest als in die bewuste eeuw.
Volgens een aantal scherpe denkers wijst dit eerder op muzikale armoede dan op rijkdom. Het blijkt namelijk dat de componisten uit dit tijdsvak, de traditie en de tonale verworvenheden van de Romantiek eerder als last dan als zegen hebben ervaren. Vandaar dat sommige moderne kunstenaars zich van radicale stijlmiddelen hebben bediend om maar vooral niet tot slechts een navolger te worden betiteld.
De meest radicale toonzetter uit deze tijd is ongetwijfeld Arnold Schönberg. Ofschoon hij met zijn atonale systeem en definitieve breuk met het verleden ontegenzeggelijk tot de grootste vernieuwers gerekend moet worden, ervaar ik deze kunst persoonlijk eerder als notenschikking dan muziek. De zgn. 2de Weense School (Schönberg, Berg en Webern) en haar navolgers zullen hier dan ook niet behandeld worden.

Over welke tijdsperiode hebben we het in dit artikel? We beginnen met de generatie kunstenaars die grofweg geboren zijn in de periode 1875 -1905 en in hun taal aanknopen bij het verleden, maar toch buitengewoon vernieuwend zijn gebleken.

Bela Bartok (1881 -1945)

Muziek voor snaarinstrumenten, slagwerk en celesta

Dit is een van die zeldzame werken die zowel de ziel als het intellect streelt en van de hoogste innerlijke beschaving getuigt. Voor deze schepping – die in 1936 ontstond – heeft Bartok voor elk der vier delen, een andere instrumentale combinatie gebruikt, een andere vorm gekozen en andere klankbeelden gebruikt zodat het werk een buitengewone rijkdom van aspecten vertoont.
Los van de twee aparte strijkersgroepen die zijn voorgeschreven, dient – volgens de meester – ook de harp en het klavier tot de snarengroep verstaan te worden. Deze hoogst uitzonderlijke en vooral eigenzinnige orkestbezetting vereist een speciale opstelling op het podium, die ook door Bartok in de partituur nauwkeurig is aangegeven.
Het eerste stuk is een fuga, maar anders dan bij Bach. Een volgens Bartok’s eigen principes. Opvallend is dat de climax wordt bereikt niet alleen doordat het orkest luider speelt, maar ook door de innerlijke constructie.
Het tweede deel blijft verbazen, vooral als na een minuut of 4 de strijkers met het klavier een zeer merkwaardige atmosfeer neerzetten, verstrekt door de xylofoon en trom.
In het derde deel is het dit keer de betovering die de luisteraar eenvoudigweg niet kan ontgaan. Let vooral op de speciale glijd effecten van de pauken, zowel opgaand als neergaand in dialoog met de xylofoon.
De finale, die net zoals de vorige stukken uit meerdere secties bestaat, opent uitbundig en levendig en komt in de voorlaatste sectie op een wonderbaarlijke manier terug op het fuga thema van het eerste deel.

Wat mij betreft zijn er drie meer dan uitstekende uitvoeringen op vinyl verkrijgbaar: Marriner op Argo, Reiner op RCA en Haitink op Philips. Marriner is veruit het makkelijkst te scoren én voor weinig geld. Haitink is al wat moeilijker, maar zeker niet onmogelijk en Reiner is ook verschenen op een 180 gram audiofiele heruitgave die werkelijk schitterend klinkt, maar ik vind hier de midprice cd een uitstekend alternatief. Bovendien wordt dit werk op cd gekoppeld met het Concert voor Orkest.
Bij Marinner is de (logische) koppeling met het “Divertimento voor strijkers”. Typisch voor Argo is de ruimtelijke warme strijkersklank en het realistische slagwerk; vooral de xylofoon helemaal aan het einde van het derde deel is LETTERLIJK tastbaar.
Van de oorspronkelijke uitgave (Argo ZRG657) is een uitstekende en betaalbare Nederlandse heruitgave gemaakt (Argo 6557 556), die ietsje scherper klinkt maar zeker niet onprettig.
Dan de uitvoering van Haitink. Prachtige akoestiek! In het eerste deel, zijn er melodielijnen te horen die weer onhoorbaar zijn bij andere dirigenten. Bij het slaan op de snaren in het laatste deel, is waar te nemen hoe natuurlijk de oude Philips opnames toen waren en ook hier heeft Haitink weer een bijzondere puls te pakken die hem tot zo’n groot dirigent maakt. De oorspronkelijke uitgave wordt gekoppeld met de Harry Janos Suite van Kodaly, later is deze gekoppeld met het 2de pianoconcert van Bartok, hetgeen ik logischer vind. Ook is er een uitgave verschenen in de spotgoedkope serie “Muziek onder Woorden”. Daar is een behoorlijk verschil in klanksignatuur vast te stellen. Deze klinkt wat donkerder, maar wel erg mooi.

Tot slot Reiner, die Bartok zelf gekend heeft, met het CSO op RCA. Over deze uitvoering is al veel gezegd en geschreven. Wat ik er nog aan toe wil voegen is dat het tweede deel bij Reiner een mate van vinnigheid of zelfs agressiviteit heeft die ik bij nogal wat uitvoeringen mis. Yehudi Menuhin zei: “Bartok had een intens gevoelsleven. Een vuurvreter. En hij had het constant onder controle”.
Samenvattend: begin met Marriner, ga daarna op zoek naar Haitink en koop Reiner op (SA)CD. Als zeer goede alternatieven wil ik hier ook nog de beide von Karajan uitvoeringen (DGG en EMI) noemen.

Concert voor Orkest

Zover ik weet is dit het eerste concertante werk voor een orkest en bovendien is het 5-delig, net als zijn 4de en 5de strijkkwartet. Dit briljant geschreven stuk, heeft zich altijd in veel belangstelling weten te verheugen. Dit komt wellicht door het humoristische vierde deel, het Intermezzo Interrotto. Het ligt dan ook voor de hand dat er veel uitvoeringen van zijn en ook zeer goede. Solti(Decca), Dorati (Mercury en Philips) en Reiner (RCA) voeren de lijst aan. Solti met het LSO (SXL 6212) heeft uiteindelijk mijn voorkeur, maar hij heeft het later met het CSO (SXDL 7536) nog eens overgedaan en die is ook erg goed. Je ziet hem regelmatig aangeboden voor weinig geld.
Reiner is net als het vorige werk ook op een audiofiele heruitgave verschenen. Zie hierboven.
Dorati met het LSO Fontana (Grandioso 894 020 ZKY) is oorspronkelijk op Mercury verschenen maar veel opnames zijn op Philips en Fontana heruitgegeven. Dit is zo’n voorbeeld. Mooie opname: helder, diep, hoog, breed enz. Alles schittert. Ook Dorati heeft het een tweede keer opgenomen en wel met het CGO op Philips (411 132-1), die met een Edison is bekroond.

Pianoconcerten No. 1 en 2.

In het eerste concert, valt het middendeel op doordat het slagwerk een voorname rol inneemt en de piano als slagwerkinstrument wordt gebruikt. Het melodische materiaal gaat terug op de Arabische volksmuziek. Verder valt op dat dit concerto buitengewoon grondig bewerkt is, waarin thema’s voortdurend van gedaante verwisselen.
Dan het tweede concert uit 1931. Het was een poging een ‘meer toegankelijk’ concert te schrijven vergeleken met het vorige. In het oog springend is dat in het eerste deel, de strijkers zwijgen. Van alle uitvoeringen die ik intussen gehoord heb, is de uitvoering door Abbado met Pollini (DG 2530 901) met afstand de beste. Zij zijn een waar koningskoppel en bovendien is deze plaat gemakkelijk te krijgen voor weinig geld. Regelmatig zie je hem in een antiquariaat en anders heeft eBay het wel. Kovacevich en Davis op Philips zijn een goede tweede keus, ondanks dat de opnames een correcte klankbalans ontberen.

Vioolconcert no. 2

Een waarlijk schitterend vioolconcert met een overvloed aan melodische invallen. Met dit werk voltooid in 1938, slaat Bartok weer een andere weg in. Het vitale en krachtige eerste deel, dat contrasteert met het dromerige middendeel, knoopt qua vorm duidelijk aan bij de Romantiek met een virtuoze cadens die haar weerga niet kent. Hieruit zou blijken hoe goed de meester op de hoogste was met het karakter en de mogelijkheden van de viool. In het laatste deel keren elementen van het eerste deel in gewijzigde vorm terug.
Solti met Chung op Decca (SXL 6802) is relatief gemakkelijk te krijgen en een prima uitvoering. Szyring met Haitink op Philips is nog natuurlijker, maar wel lastiger te krijgen.

Igor Stravinsky (1882 – 1971)

Le Sacre du Printemps

Is er een werk te noemen dat historisch gezien zo belangrijk is? De première was in 1913 onder Pierre Monteux en het mag als algemeen bekend worden verondersteld, dat het een muzikale aardbeving veroorzaakte. Dit ballet verklankt een tafereel in het voorchristelijke Rusland waar uiteindelijk een door de oudsten uitgekozen maagd zich dood danst. C. Höweler schrijft dat dit barbaarse werk “zich niet bekommert om de verheerlijking van de lente door de tederheid van bloesems, maar op gaat in wild stortende stromen en lawines, in de kiemkracht, die rotsen laat splijten door zaad”. Hoe waar is dit! Het gaat hier inderdaad niet om schoonheid, maar om een artistiek verantwoorde weergave van lelijkheid*; het huiveringwekkende, het sublieme in de natuur volgens Schopenhauer.

Ofschoon sommige auteurs dit werk nog steeds betitelen als een laatste uitloper der Romantiek, maakt het nog steeds een hyper moderne indruk. Dit werk, dat grotendeels steunt op de ritmiek, is blijkbaar voor veel orkesten nog steeds een uitdaging. Vooral het slot, waarin het metrum constant verandert.

Binnen wat er relatief eenvoudig te krijgen is, zijn er drie uitvoeringen interessant: Davis met het CGO op Philips (9500 323), Bernstein met de Israel Philharmonic Orchestra op DG (2532 075) en Boulez met Cleveland op CBS (S 72607). De laatste is qua klank verreweg de minste. De opname mist kleur en fundament, maar het is een zeer goede uitvoering. Boulez trekt de luisteraar direct het werk binnen. Heel spannend gedaan. Bernstein drukt zijn stempel maar doet dat hier geloofwaardig én met goede smaak. Er zijn erg veel orkestdetails te horen. Davis, moet even “op stoom” komen, maar is daarna niet te houden. Uiteindelijk mijn favoriet.

Symphony in three movements

Door velen de zogenaamde “neosacre” genoemd, omdat dit werk is ontstaan in Stravinsky’s neoclassicistische periode en bij vlagen in ritmisch en harmonisch opzicht aan zijn Le Sacre doet denken.
Los van de uitvoering door de meester zelf, is Charles Dutoit met de Suisse Romande op Decca onverslaanbaar. Alles klopt op deze uitvoering. De plaat wordt regelmatig op het net aangeboden. Colin Davis met de Bayerische Rundfunk op Philips mag er ook wezen.

Symphony of Psalms

Het hoogtepunt in Stravinsky’s neoclassicistische periode en van een indringende schoonheid. Geïnspireerd op Psalm 38, 39 en 150. Opvallend is hier het gekozen instrumentarium: geen violen en altviolen, geen klarinetten, maar wel twee piano’s, een uitgebreide koper- en houtsectie en uiteraard het vierdelige koor dat de Psalm teksten in het Latijn zingt. Is het een terugkeer naar de God van het oude testament of integendeel naar de engel des lichts?
Het meest voor de hand liggende is uiteraard de uitvoering door de meester zelf op CBS, die de ene keer met de Symfonie in C, de andere keer met de Symfonie in drie delen gekoppeld wordt. Bernstein heeft het ook opgenomen voor hetzelfde label. Voor deze uitvoering zult u naar E-Bay moeten.
Deze maand heb ik me bewust beperkt tot de twee belangrijkste toonzetters uit de eerste helft van de twintigste eeuw. Volgende maand zal ik meer componisten uit deze tijd bespreken alsook enkele minder bekende werken.

*Noot: We moeten […] onderscheid maken tussen manifestaties van het lelijke an sich (uitwerpselen, een lijk in ontbinding een mens vol walgelijke zweren), het formeel lelijke, oftewel de wanverhouding tussen de delen van een geheel en de artistieke weergaven van beide. Umberto Eco, De geschiedenis van de lelijkheid.

Schumann Complete works for piano & orchestra

Saturday, December 18th, 2010

SCHUMANN
Complete works for piano and orchestra
ORF Vienna Radio Symphony Orchestra
Lev Vinocour Johannes Wildner
RCA Red Seal 88697 65877-2 DDD 64’/66’/52’

Uitvoering/Registratie *****/*****

Of we het aan het geboortejaar van deze grote componist te danken hebben weet ik niet, maar ik heb genoten van dit archief van drie cd’s met maarliefst vijf première stukken. Om te beginnen is daar de Fantasie in A-mineur voor orkest die laat zien waarom Schumann er een driedelig werk van heeft gemaakt in 1845. Van een set van F-majeur variaties is kennelijk alleen een orkestintroductie overgebleven, waarvan het thema uiteindelijk Schumanns opus 1 is geworden. Die orkestintroductie is hier voor het eerst gepubliceerd. Dan is er nog een pianoconcert in F-majeur waar Schumann tot 1832 aan heeft gewerkt en het Concertstuk in A-mineur van Clara Schumann-Wieck; door Schumann georkestreerd. Ten slotte is er een pianoconcert in F-mineur opus 16 van Adolph Henselt, ook door Schumann georkestreerd. Dit alles is aangevuld met het ons bekende pianoconcert opus 54, het concertstuk opus 86, de Introductie en Allegro appassionato opus 92 en het Concert Allegro met Introductie opus 134. De documentatie is buitengewoon interessant en de opname is prachtig. Een buitenkans!

Emile Stoffels
Luister 670

Bela Bartok

Tuesday, December 14th, 2010

Bela Bartok (1881 – 1945)
Muziek voor Snaarinstrumenten, Slagwerk en Celesta
Reiner/CSO
RCA 09026 61504-2

Mijns inziens het schoonste, evenwichtigste en indringendste orkestwerk van de 20ste eeuw. Dit is een van die zeldzame werken die zowel de ziel als het intellect streelt. Ondanks het feit dat we niet mogen klagen over de hoeveelheid opnames die in de loop der tijd zijn verschenen, krijgt dit werk nog steeds niet de waardering die het verdient. Zeer zeker als je het vergelijkt met de aandacht die een Beethoven of al helemaal een Mahler symfonie krijgt tegenwoordig.

Voor deze schepping, die in 1936 ontstond, heeft Bartok voor elk der vier delen, een andere instrumentale combinatie gebruikt, een andere vorm gekozen, andere klankbeelden gebruikt zodat het werk een buitengewone rijkdom van aspecten vertoont.

Los van de twee aparte strijkersgroepen die zijn voorgeschreven, dient – volgens de meester – ook de harp en het klavier tot de snarengroep verstaan te worden. Deze hoogst uitzonderlijke en vooral eigenzinnige orkestbezetting, vereist een speciale opstelling op het podium. Dit is ook door Bartok in de partituur nauwkeurig aangegeven. Het blijkt als volgt te moeten worden opgesteld: de percussie-instrumenten in een eerste boog rond de dirigent, de strijkers vormen een tweede boog.

Het eerste deel is een fuga, maar anders dan bij Bach. Een volgens Bartok’s eigen principes. Opvallend is dat de climax wordt bereikt niet alleen doordat het orkest luider speelt, maar ook door de innerlijke constructie (golden section principle). Dit stuk getuigt van de hoogste innerlijke beschaving en orde.

Het tweede deel – dat in sonatevorm staat – blijft verbazen, vooral als na een minuut of 4 de strijkers met het klavier een zeer merkwaardige atmosfeer neerzetten, verstrekt door de xylofoon en trom.

In het derde deel is het dit keer de betovering die de luisteraar eenvoudigweg niet kan ontgaan. Let vooral op de speciale glijd effecten van de pauken, zowel opgaand als neergaand in dialoog met de xylofoon.

De finale, die net zoals de vorige stukken uit meerdere secties bestaat, opent uitbundig en levendig en komt in de voorlaatste sectie op een wonderbaarlijke manier terug op het fuga thema van het eerste deel. De auteur Eduard Reeser spreekt hier terecht over een geniale sublimering der Hongaarse folklore.

Wat bij deze grote componist opvalt, is dat het bij hem nooit teveel of te weinig is. Zijn kunst is compact en toch spreekt hij zichzelf helemaal uit. Persoonlijk ervaar ik bij zijn muziek dat de tijd langzamer gaat en dan niet omdat het saai is, maar omdat er al zoveel is gebeurd. Waar Mahler anderhalf uur voor nodig heeft, lijkt hij in 5 minuten te doen.

Er zijn veel uitstekende uitvoeringen verkrijgbaar, maar die door Reiner op RCA blijft bijzonder; misschien doordat hij Bartok zelf gekend heeft. Over deze opname is al veel gezegd en geschreven. Wat ik er nog aan toe wil voegen is dat het tweede deel bij Reiner een mate van vinnigheid of zelfs agressiviteit heeft, die ik bij nogal wat uitvoeringen mis. Yehudi Menuhin zei: “Bartok had een intens gevoelsleven. Een vuurvreter. En hij had het constant onder controle”. Bij sommige dirigenten klinkt dit deel veelal te slap.

Ook het Concert voor Orkest waarmee de Muziek voor Snaren is gekoppeld, is een briljant geschreven stuk en heeft zich altijd in veel belangstelling weten te verheugen. Het ligt dan ook voor de hand dat er veel goede uitvoeringen van zijn. Ook hier gooit Reiner hoge ogen, ofschoon Solti op Decca met het LSO, stevige concurrentie biedt.

Voor de vinyl liefhebbers zijn deze bijzondere opnames een aantal jaren geleden heruitgegeven door Classic Records op 200 gram en door Bernie Grundman gemastered. Ze klinken inderdaad waanzinnig, vooral vergeleken met de oorspronkelijke persingen.

Ondanks dat de opname van de “Muziek…” uit 1957 stamt en die van het Concert van zelfs twee jaar daarvoor, sta ik iedere keer met open mond te luisteren hoeveel leven er in zit. Geschuifel, gestommel, gekraak, geritsel, het is er allemaal! Prachtig restoratie werk van de technici ook. Van Fritz Reiner was het bekend dat hij de opname in een take wilde doen. Voordeel was dat de musici op hoogspanning stonden en dat is te horen. Zaten er foutjes in, dan was dat maar zo. Tegenwoordig worden bijna alle foutjes weggepoetst, wat veelal ten koste gaat van de spanning. Dat is bij deze opname dus niet zo…