Nieuwste berichten

Nieuws archief

Onderwerpen

Clara Schumann – De pijn van het gemis

Friday, January 31st, 2014

Clara Schumann – De pijn van het gemis

Kees van der Vloed
Uitgeverij Aspekt
ISBN 9789461531773

Nog niet lang geleden hadden we al een lijvig driedelig werk over Clara Schumann en Johannes Brahms. Onlangs verscheen er wederom een biografie over Clara Schumann, door Kees van der Vloed.

Op 13 september 1819 werd Clara Wieck in Leipzig geboren. Ze is volgens haar vader voorbestemd om de grootste pianiste van geheel Duitsland te worden. Vader Wieck had als succesvol zakenman en inmiddels bekend muziekpedagoog, zijn eigen leermethodes ontwikkeld. Bovendien had hij Beethoven in Wenen zien spelen, en dus moest het ook op die manier. Op negenjarige leeftijd speelt de kleine Clara al de sterren van de hemel en begint ook zelf met componeren.

Jeugd

Clara’s jeugd is niet gemakkelijk: ze groeit op in een ruzie-gezin en ontvangt weinig liefde. Haar moeder Marianne verliet Friedrich Wieck al vroeg en met vaders tweede vrouw, leeft zij op gespannen voet. De Spartaanse en bovendien liefdeloze opvoeding valt Robert Schumann – die inmiddels inwoont bij de Wiecks – zozeer op, dat hij zich afvraagt of hij wel onder mensen woont.
Toch zou Clara Wieck zich inderdaad tot een van de grootste piano virtuozen van de negentiende eeuw ontwikkelen. Vooral door haar tomeloze ijver, zette zij de muziek van haar man Robert en ook die van Johannes Brahms op de kaart. Maar alles heeft z’n prijs: als echtgenoot en moeder ging het aanzienlijk stroever. Ze zou vier van haar acht kinderen overleven.

Moeder

Zo kon Clara het lijden van haar geesteszieke zoon Ludwig niet verdragen en liet hem in de steek. De jongen zou eenzaam in een kliniek sterven. Is dat karakter zwakte of een tekort aan geestelijke weerbaarheid door de dramatische gebeurtenis van haar man? Het boek opent dan ook passend met een proloog over Schumanns zelfmoordpoging op Rozenmontag 1854. Schokkend is evenzo te lezen dat Clara het te druk had met een tour, waardoor ze niet op de begrafenis van haar dochter Julie kon komen. Dat is voor ons in deze tijd niet voor te stellen. Ze hield al vanaf haar jeugd van het artiestenbestaan en is verslaafd aan het applaus. Hebben wij hier dan toch te maken met een junkie? Neemt onze bewondering toe voor haar begaafdheid, maar knappen we af op haar menselijkheid?
Clara Schumanns-Wiecks leven is uitstekend gedocumenteerd doordat bijna al haar dagboeken en brieven bewaard zijn gebleven. Kees van der Vloed heeft hier echt een mooi concentraat van gemaakt. Hulde!

Emile Stoffels

SCHUMANN – Piano Concerto

Sunday, November 18th, 2012

SCHUMANN
Piano Concerto Introduction and Allegro Appassionato Introduction and Concert-Allegro
Deutsches Symphonie-Orchester Berlin Hannu Lintu Angela Hewitt
Hyperion CDA 67885 DDD 62:02

Uitvoering/opname *****/*****

Het schijnt dat Hewitt al een tijdje naarstig op zoek was naar de Finse dirigent Hannu Lintu om dit grootse romantische concert op te nemen, maar door de volle agenda’s, kwam het er maar niet van. Eindelijk is het gelukt en het resultaat mag er dan ook wezen. Het plan om een concert te schrijven, stam nog uit de tijd dat Schumann zelf een virtuozen carrière nastreefde en het leefde in zijn verlovingstijd opnieuw op. Opvallend is dan ook dat hij aan Clara schreef: “Ik kan geen concert voor virtuozen schrijven, ik moet iets anders bedenken.” Wat direct bij Hewitt opvalt is het gemak en de rust waarmee ze Schumann’s concert speelt. Dat kan alleen als iemand volledig boven de materie staat. De opening is in tegenstelling tot Argerich, die ik buitengewoon hoog heb zitten, bijna teer en lieflijk. De Finale is, ferm dansant en elastisch. We zouden het bijna vergeten, maar ook de andere twee stukken: de Introductie en Allegro appasionata, Op. 92 uit 1849 en de Introductie en Concert-Allegro Op. 134 uit 1853, zijn juwelen die niet vergeten mogen worden ofschoon ze in de schaduw staan van het concert. Vooral hier horen we bij momenten die nachtelijke kanten en de fatale schoonheid der romantiek. Ook hier overvalt Schumann ons weer bij momenten met een harmonisch diepte component dat ons bijna verwond. De kunst die sterft in schoonheid, zoals in de Manfred. Blijkbaar doorvoelt Hewitt dit en plaatst zich mijns inziens hiermee naast de opname van Argerich, op eenzame hoogte. Het begint afgezaagd te worden maar deze Hyperion opname is wederom een maat in zichzelf. Echt slechte opnames worden er tegenwoordig zelden meer gemaakt, maar dit is demonstratiekwaliteit. Dit is een cd die we allemaal in de verzameling willen hebben. Het prachtige hoesje “Vrouw bij zonsondergang” van Caspar David Friedrich maakt dit product helemaal af.

Emile Stoffels
Luister 685

MENDELSSOHN SCHUMANN – Trio Shaham Erez Wallfisch

Sunday, June 3rd, 2012

MENDELSSOHN SCHUMANN
Piano trio’s op 49 & op 66 Five Canons op 56
Trio Shaham Erez Wallfisch
Nimbus Records NI 5875 DDD 77’14

Uitvoering/opname *****/*****

Mendelssohn’s rijpe trio’s stammen uit respectievelijk 1839 en 1845 en zijn echte juwelen. Niets dan edelheid, zuiverheid en sprankeling in deze trio’s. Zijn goede vriend Robert Schumann stak in zijn tijdschrift de loftrompetten voor het eerste trio. Treffend is de vanzelfsprekendheid van zijn melodieën en het ogenschijnlijke gemak waarmee hij zijn thematisch materiaal verwerkt. De vijf canons van Schumann zijn – samen met de Vier Schetsen, de Zes Fuga’s voor orgel en de Vier Fuga’s op 72 -, de oogst van Schumanns diepgaande contrapuntstudie in 1845 samen met Clara. Aanleiding waren Die Inventionen van, wie anders, J.S. Bach. De Schumanns waren in het bezit van een pedaalvleugel. Omdat dit instrument niet echt populair werd, schreef Schumann er al bewerkingen voor, voor twee en vier handen. Ook Debussy maakte er een versie voor twee piano’s voor. Op deze CD horen we de Theodor Kirchner versie voor piano trio: een zeer geslaagde transcriptie. Het trio Shaham Erez Wallfisch is hoorbaar in zijn element met deze prachtige muziek: de musiceervreugde spat er van af en werkt aanstekelijk. Dit is een van de beste kamermuziek opnames die ik de laatste tijd gehoord heb. De solisten zijn kinderlijk eenvoudig aan te wijzen in het stereobeeld. De instrumenten klinken realistisch en hebben het juiste timbre. Hoogste aanbeveling.

Emile Stoffels
Luister 682

Clara Schumann & Johannes Brahms

Thursday, March 22nd, 2012

Biografie van een muzikale vriendschap in brieven en noten Deel 1: 1853 – 1866 ISBN 978-94-6176-013-5

Wat maakt en vormt ons stervelingen? Zijn het niet de mensen die we ontmoeten op beslissende momenten in ons leven, alsmede de geestelijke houding en omstandigheden van die tijd? Waar wordt onze geest mee gevoed? Voor Johannes Brahms waren dat in zijn jeugd de werken van de grote Duitse Romantische schrijvers: Novalis, E.T.A. Hoffmann en Jean Paul. Later was daar de kennismaking via Joseph Joachim met het echtpaar Robert en Clara Schumann. Deze twee zouden in Brahms’ kunst, direct de natuur mystieke wereld van de grote Duitse schrijvers horen. Later roemde Robert Schumann in zijn gezaghebbende “Neue Zeitschrift für Musik”, de muzikale kwaliteiten van Brahms. Als kind van zijn tijd had ook Johannes te maken met de veranderde geestelijke houding in Europa, die de componist min of meer dwong om van het traditionele vormschema af te wijken. Zelf behoorde hij bij een beweging in de Romantiek die tegen de stroom van de Wagneriaanse school inging en de 18de eeuwse traditie fel verdedigde. Hij trachtte de klassieke stijl te verbinden met de romantische ideeën. Een meester is hij van de intimiteit en de kleine vormen zoals ballade, rapsodie en het lied. Het lied bleef het centrale punt binnen zijn oeuvre; de zingbare melodie: het ging hem erom de algemene stemming van het gedicht in een geordende muzikale structuur te vangen.

Ook werd hij wel eens de geniaalste knutselaar genoemd, omdat hij de “grote overgeleverde vorm met louter kleinere eenheden vult”. Dit bracht de grote denker Nietzsche ertoe, Brahms’ stijl de “Melancholie des Unvermögens” te noemen. Puur vormtechnisch gezien, ligt zijn grootste bijdrage dan ook in de kamermuziek.

Door de kennismaking met de Schumanns in 1853 mag dat jaar voor Johannes Brahms – en bij uitbreiding de twee decennia na 1850 – als zeer belangrijk worden bestempeld. Het is een tijd waarin de Duitse bourgeoisie zich meer en meer bezighoudt met het zakenleven en de opkomende industrie. Evenzo streeft zij culturele ambities na; daarmee haar eigen helden vererend.

Voor Clara Schumann was haar dominante vader en het huis aan de Grimmaische Strasse te Leipzig, ontegenzeggelijk van doorslaggevend belang. Het werd een ontmoetingsplaats voor muziekuitgevers, componisten en musici. Ze zou tijdens haar reizen als concertpianiste belangrijke toondichters uit haar tijd ontmoeten, Pagannini, Chopin, Berlioz en uiteraard degene die uiteindelijk haar man zou worden: Robert Schumann.

De auteur van Velzen, verdiepte zich in de briefwisseling van Clara en Johannes en ontdekte dat er slechts een klein deel in het Nederlands vertaald was. Hoewel Brahms een aantal brieven van Clara in de Rijn gooide en zij op haar buurt een deel van zijn brieven verbrandde, zijn er gelukkig toch veel brieven bewaard gebleven. Wat mij zo trof was de onderlinge afspraak, in 1866 om de brieven uit te wisselen. Aan elkaar terug te geven dus. De lezer van nu, zal overigens bij de brieven veelal een mate van dweperigheid voelen, maar zo was het blijkbaar toen.

Ook pleegt deze studie af te rekenen met de hardnekkige mythe dat Johannes en Clara een romantische verhouding hadden, nadat Robert Schumann in een kliniek in Endenich werd opgenomen en vervolgens was overleden. Door de ziekte van Robert raakte Brahms nauw betrokken bij de familie en dat bleef zo tot de dood van Robert Schumann in 1856. Hij is aanvankelijk weliswaar verliefd op Clara en er wordt in de omgeving wel over gemompeld, maar wanneer zij weduwe wordt neemt Brahms toch meer afstand. Hij verkiest zijn werk boven de liefde en zijn houding ten opzichte van Clara wordt minder onderdanig: hij durft haar zelfs te bekritiseren. Echter, als in 1865 zijn geliefde moeder overlijdt, deelt hij zijn diepste emoties eigenlijk alleen met Clara. Medeleven van anderen lijkt hij niet te kunnen aanvaarden. Clara, schreef in haar dagboek over Brahms als “door God gezonden”. Ze zou een grote inspiratie zijn voor Johannes, die nog slechts een klein duwtje in de rug nodig had om tot grote wasdom te komen.

Het boek is overzichtelijk van opbouw, ondanks dat er overvloedig gebruik gemaakt is van voetnoten. Het begint met twee korte biografieën van zowel Brahms als Clara, gevolgd door een aardig overzicht van de krachtsverhoudingen en stromingen in de Romantiek. Dirigent Philippe Herreweghe die het voorwoord schrijft en Brahms een ‘traditionele progressieveling’ noemt, verwijst interessant genoeg naar een brief van 15 april 1861. Daar schrijft Brahms hoe hij denkt over metronoomaanduidingen. Ten slotte eindigt dit eerste deel met de periode rondom de voltooiing van zijn “Deutsches Requiem”.

Ja, we mogen inderdaad blij zijn met deze onderneming, omdat ook deze brieven in ruimere zin een boeiend inkijkje geven in het leven van toen. Deel twee en drie zijn inmiddels ook uit. Een mooie aanleiding om alle cadeau en VVV bonnen in te wisselen…

Emile Stoffels
Luister 681

BRAHMS String Quartet No. 1 Piano Quintet

Tuesday, December 21st, 2010

BRAHMS
String Quartet No. 1 – Piano Quintet
Quatuor Ebene – Akiko Yamamoto
Vigin Classics 50999 216622 2 5 DDD 79′

Uitvoering / Opname ***** / *****

Om met de deur in huis te vallen: dit is een schitterende cd. Voor deze opname ging men naar een gerestaureerde korenschuur in de Limousine streek in Frankrijk. Omdat deze locatie ver verwijderd is van de ratrace die onze maatschappij eigen is, kunnen de musici zich volledig wijden aan en concentreren op het project. Bovendien is het gebouw van rond de vorige eeuwwisseling, akoestisch aangepast door ene Yaying Xu en schijnt over onbesproken klankeigenschappen te beschikken. Wat opviel was dat zelfs de diepste resonantie frequenties goed hoorbaar waren. Onder aanmoediging van o.a. Clara Schumann ontstaat het definitieve gedaante van de opus 34. Het werd uiteindelijk een pianokwintet, aangezien het als strijkkwintet niet leek te bevredigen en als sonate voor twee piano’s evenmin. Het Ebene kwartet speelt met ongekende felheid en de Finale is als een verterend vuur, maar o zo geloofwaardig. Het kwartet op. 51 staat doorlopend onder hoogspanning. Zo hebben we Brahms slecht zelden gehoord.

Emile Stoffels
Luister 663

SCHUMANN Violin Concerto Violin Sonata No. 2

Saturday, December 18th, 2010

SCHUMANN
Violin Concerto Violin Sonata No. 2
Deutsche Radio Philhamonie Saarbrücken Kaiserslautern
Philippe Graffin Christoph Poppen Claire Désert
Onyx 4062 DDD 62’

Uitvoering/Registratie *****/*****

Ik was erg onder de indruk van het Schumann programma door Daniel Sepec en Andreas Staier op Hamonia Mundi en met name over de tweede viool sonate, maar deze uitvoering mag er ook wezen hoor. Iets minder authentiek dan die door Sepec en Staier op zijn Erard forte piano, maar het wordt met zoveel passie en zwier uitgevoerd dat ik niet anders kan dan ook deze opname in mijn armen te sluiten. Zeker ook gezien de rest van het programma. Zo was het ronduit genieten met de romances opus 22 van Clara Schumann. Het gesnuif is soms wat hinderlijk, maar de balans tussen de twee musici is volmaakt in evenwicht en de klank heeft een bepaalde smeuïgheid die lang luisteren mogelijk maakt. Complimenten dan ook aan de opname technici. De door Schumann zelf naar viool omgeschreven celloconcert waar de CD mee begint, is een interessant alternatief en ook die is in uitstekende handen van Philippe Graffin. Schumann aanbidders mogen deze kans niet laten lopen.

Emile Stoffels
Luister 671