Nieuwste berichten

Nieuws archief

Onderwerpen

PENDERECKI – orchestral works

Saturday, February 23rd, 2013

PENDERECKI
Canticum Canticorum Salomonis • Kosmogonia • Hymne an den heiligen Adalbert • Songs of the Cherubim • Strophen
Warsaw Philharmonic Choir and Orchestra • Antoni Wit

Naxos 8.572481 DDD 57:18

Uitvoering/opname ****/****

Dit keer een schijf met vijf vocale werken van Penderecki die over bijna veertig jaar zijn geschreven. De cd opent met het Canticum Canticorum Salomonis uit 1973. De opening doet sterk denken aan Belshazzar Feast van William Walton. Het is gebaseerd op Hooglied van Koning Salomo. Degenen die dit Bijbelboek kennen, zullen weinig lieflijks ontmoeten in dit sterk dissonerende werk. Boeiend is het echter wel. Het tumultueuze Kosmogonia uit ongeveer dezelfde tijd was een opdracht voor het 25 jarige bestaan van de Verenigde Naties. Hymne an den heiligen Adalbert uit 1997 is een eerbetoon aan de Bischop van Praag Adalbert (diens 1000ste sterfjaar), die martelaar werd voor zijn pogingen om Baltisch Pruisen te bekeren. Het meer ingetogen Songs of Cherubim uit 1986 is orthodox liturgisch en het Strophen uit 1959, is weer gebaseerd op zowel Griekse, Hebreeuwse als Perzische literatuur. In deze fase verraadt Penderecki’s muziek invloeden van Boulez en Berio. Dat Antoni Wit ook hier weer in zijn element is, is voor de hand liggend. De hoeveelheid muziek is wat aan de karige kant, maar voor de rest is deze cd sterk aanbevolen. De opname valt – net als de vorige keer – op door een enorm breed en hoog podium en overvloedig detail.

Emile Stoffels
Luister 687

Diskotabel – de vergelijking

Tuesday, January 25th, 2011

Afgelopen zondag was er weer een leuke Diskotabel op Radio 4. Dit keer was het Bartoks Concert voor Orkest. Een briljant geschreven werk van vijf delen uit 1943. Serge Koussevitzky gaf met de Boston Symphony Orchestra de premiere. Er zijn, zoals in het programma al werd verteld, zeer veel uitstekende opnamen en het panel had het niet makkelijk met de keuze. Er werden negen uitvoeringen besproken.

Afgetrapt werd er met een oude radio opname onder van Beinum, gevolgd door die van Boulez op DG. De derde was een SONY opname door Esa-Pekka Salonen. Deze drie waren geselecteerd voor het eerste deel. De laatste kwam er hier het beste vanaf, ofschoon er veel waardering was voor die van van Beinum. Die door Boulez, werd uiteindelijk als te glad ervaren.

Dan het tweede deel met het trommeltje. Hiervoor koos Diskotabel Fritz Reiner op RCA als opname D, gevolgd door Dorati met het CGO op Philips. Rattle op EMI met het City of Birmingham Symphony Orchestra sloot het rijtje. Ook deze keer maakte de laatste opname de meeste indruk, maar ook Reiners precisie en Dorati’s idiomatische uitvoering werden gelauwerd. Overigens meen ik me te herinneren dat de Hongaars-Amsterdamse samenwerking in die dagen werd afgebrand bij Discotabel, maar wel met een Edison werd bekroond.

Voor het laatste jubelende deel kwamen Solti op Decca met het LSO, Chailly met het CGO uit dezelfde stal en Fischer op Philips aan bod. Hier was het iets makkelijker voor het panel, had ik de indruk. Duidelijke winnaar was Chailly. Voor de klassieker door Solti, had men wel ontzag vanwege de nog net in toom gehouden roekeloosheid. Fischer ten slotte vond men wat aan de slordige kant.

Persoonlijk zou ik het in dit prachtige werk niet willen doen zonder Solti, Reiner en niet te vergeten de Mercury opname van Dorati met het LSO.

De Modernen (I)

Thursday, December 23rd, 2010

De modernen (I)

De klassieke muziekliefhebber, die in het begin al moeite genoeg heeft zich te oriënteren temidden van de klassieke muziek vóór 1900, moet toch welhaast in een totale staat van verwarring verkeren als hij of zij de toonkunst van de 20ste eeuw betreedt. Er zijn in die voorgaande eeuwen nog nooit zoveel stromingen en substromingen geweest als in die bewuste eeuw.
Volgens een aantal scherpe denkers wijst dit eerder op muzikale armoede dan op rijkdom. Het blijkt namelijk dat de componisten uit dit tijdsvak, de traditie en de tonale verworvenheden van de Romantiek eerder als last dan als zegen hebben ervaren. Vandaar dat sommige moderne kunstenaars zich van radicale stijlmiddelen hebben bediend om maar vooral niet tot slechts een navolger te worden betiteld.
De meest radicale toonzetter uit deze tijd is ongetwijfeld Arnold Schönberg. Ofschoon hij met zijn atonale systeem en definitieve breuk met het verleden ontegenzeggelijk tot de grootste vernieuwers gerekend moet worden, ervaar ik deze kunst persoonlijk eerder als notenschikking dan muziek. De zgn. 2de Weense School (Schönberg, Berg en Webern) en haar navolgers zullen hier dan ook niet behandeld worden.

Over welke tijdsperiode hebben we het in dit artikel? We beginnen met de generatie kunstenaars die grofweg geboren zijn in de periode 1875 -1905 en in hun taal aanknopen bij het verleden, maar toch buitengewoon vernieuwend zijn gebleken.

Bela Bartok (1881 -1945)

Muziek voor snaarinstrumenten, slagwerk en celesta

Dit is een van die zeldzame werken die zowel de ziel als het intellect streelt en van de hoogste innerlijke beschaving getuigt. Voor deze schepping – die in 1936 ontstond – heeft Bartok voor elk der vier delen, een andere instrumentale combinatie gebruikt, een andere vorm gekozen en andere klankbeelden gebruikt zodat het werk een buitengewone rijkdom van aspecten vertoont.
Los van de twee aparte strijkersgroepen die zijn voorgeschreven, dient – volgens de meester – ook de harp en het klavier tot de snarengroep verstaan te worden. Deze hoogst uitzonderlijke en vooral eigenzinnige orkestbezetting vereist een speciale opstelling op het podium, die ook door Bartok in de partituur nauwkeurig is aangegeven.
Het eerste stuk is een fuga, maar anders dan bij Bach. Een volgens Bartok’s eigen principes. Opvallend is dat de climax wordt bereikt niet alleen doordat het orkest luider speelt, maar ook door de innerlijke constructie.
Het tweede deel blijft verbazen, vooral als na een minuut of 4 de strijkers met het klavier een zeer merkwaardige atmosfeer neerzetten, verstrekt door de xylofoon en trom.
In het derde deel is het dit keer de betovering die de luisteraar eenvoudigweg niet kan ontgaan. Let vooral op de speciale glijd effecten van de pauken, zowel opgaand als neergaand in dialoog met de xylofoon.
De finale, die net zoals de vorige stukken uit meerdere secties bestaat, opent uitbundig en levendig en komt in de voorlaatste sectie op een wonderbaarlijke manier terug op het fuga thema van het eerste deel.

Wat mij betreft zijn er drie meer dan uitstekende uitvoeringen op vinyl verkrijgbaar: Marriner op Argo, Reiner op RCA en Haitink op Philips. Marriner is veruit het makkelijkst te scoren én voor weinig geld. Haitink is al wat moeilijker, maar zeker niet onmogelijk en Reiner is ook verschenen op een 180 gram audiofiele heruitgave die werkelijk schitterend klinkt, maar ik vind hier de midprice cd een uitstekend alternatief. Bovendien wordt dit werk op cd gekoppeld met het Concert voor Orkest.
Bij Marinner is de (logische) koppeling met het “Divertimento voor strijkers”. Typisch voor Argo is de ruimtelijke warme strijkersklank en het realistische slagwerk; vooral de xylofoon helemaal aan het einde van het derde deel is LETTERLIJK tastbaar.
Van de oorspronkelijke uitgave (Argo ZRG657) is een uitstekende en betaalbare Nederlandse heruitgave gemaakt (Argo 6557 556), die ietsje scherper klinkt maar zeker niet onprettig.
Dan de uitvoering van Haitink. Prachtige akoestiek! In het eerste deel, zijn er melodielijnen te horen die weer onhoorbaar zijn bij andere dirigenten. Bij het slaan op de snaren in het laatste deel, is waar te nemen hoe natuurlijk de oude Philips opnames toen waren en ook hier heeft Haitink weer een bijzondere puls te pakken die hem tot zo’n groot dirigent maakt. De oorspronkelijke uitgave wordt gekoppeld met de Harry Janos Suite van Kodaly, later is deze gekoppeld met het 2de pianoconcert van Bartok, hetgeen ik logischer vind. Ook is er een uitgave verschenen in de spotgoedkope serie “Muziek onder Woorden”. Daar is een behoorlijk verschil in klanksignatuur vast te stellen. Deze klinkt wat donkerder, maar wel erg mooi.

Tot slot Reiner, die Bartok zelf gekend heeft, met het CSO op RCA. Over deze uitvoering is al veel gezegd en geschreven. Wat ik er nog aan toe wil voegen is dat het tweede deel bij Reiner een mate van vinnigheid of zelfs agressiviteit heeft die ik bij nogal wat uitvoeringen mis. Yehudi Menuhin zei: “Bartok had een intens gevoelsleven. Een vuurvreter. En hij had het constant onder controle”.
Samenvattend: begin met Marriner, ga daarna op zoek naar Haitink en koop Reiner op (SA)CD. Als zeer goede alternatieven wil ik hier ook nog de beide von Karajan uitvoeringen (DGG en EMI) noemen.

Concert voor Orkest

Zover ik weet is dit het eerste concertante werk voor een orkest en bovendien is het 5-delig, net als zijn 4de en 5de strijkkwartet. Dit briljant geschreven stuk, heeft zich altijd in veel belangstelling weten te verheugen. Dit komt wellicht door het humoristische vierde deel, het Intermezzo Interrotto. Het ligt dan ook voor de hand dat er veel uitvoeringen van zijn en ook zeer goede. Solti(Decca), Dorati (Mercury en Philips) en Reiner (RCA) voeren de lijst aan. Solti met het LSO (SXL 6212) heeft uiteindelijk mijn voorkeur, maar hij heeft het later met het CSO (SXDL 7536) nog eens overgedaan en die is ook erg goed. Je ziet hem regelmatig aangeboden voor weinig geld.
Reiner is net als het vorige werk ook op een audiofiele heruitgave verschenen. Zie hierboven.
Dorati met het LSO Fontana (Grandioso 894 020 ZKY) is oorspronkelijk op Mercury verschenen maar veel opnames zijn op Philips en Fontana heruitgegeven. Dit is zo’n voorbeeld. Mooie opname: helder, diep, hoog, breed enz. Alles schittert. Ook Dorati heeft het een tweede keer opgenomen en wel met het CGO op Philips (411 132-1), die met een Edison is bekroond.

Pianoconcerten No. 1 en 2.

In het eerste concert, valt het middendeel op doordat het slagwerk een voorname rol inneemt en de piano als slagwerkinstrument wordt gebruikt. Het melodische materiaal gaat terug op de Arabische volksmuziek. Verder valt op dat dit concerto buitengewoon grondig bewerkt is, waarin thema’s voortdurend van gedaante verwisselen.
Dan het tweede concert uit 1931. Het was een poging een ‘meer toegankelijk’ concert te schrijven vergeleken met het vorige. In het oog springend is dat in het eerste deel, de strijkers zwijgen. Van alle uitvoeringen die ik intussen gehoord heb, is de uitvoering door Abbado met Pollini (DG 2530 901) met afstand de beste. Zij zijn een waar koningskoppel en bovendien is deze plaat gemakkelijk te krijgen voor weinig geld. Regelmatig zie je hem in een antiquariaat en anders heeft eBay het wel. Kovacevich en Davis op Philips zijn een goede tweede keus, ondanks dat de opnames een correcte klankbalans ontberen.

Vioolconcert no. 2

Een waarlijk schitterend vioolconcert met een overvloed aan melodische invallen. Met dit werk voltooid in 1938, slaat Bartok weer een andere weg in. Het vitale en krachtige eerste deel, dat contrasteert met het dromerige middendeel, knoopt qua vorm duidelijk aan bij de Romantiek met een virtuoze cadens die haar weerga niet kent. Hieruit zou blijken hoe goed de meester op de hoogste was met het karakter en de mogelijkheden van de viool. In het laatste deel keren elementen van het eerste deel in gewijzigde vorm terug.
Solti met Chung op Decca (SXL 6802) is relatief gemakkelijk te krijgen en een prima uitvoering. Szyring met Haitink op Philips is nog natuurlijker, maar wel lastiger te krijgen.

Igor Stravinsky (1882 – 1971)

Le Sacre du Printemps

Is er een werk te noemen dat historisch gezien zo belangrijk is? De première was in 1913 onder Pierre Monteux en het mag als algemeen bekend worden verondersteld, dat het een muzikale aardbeving veroorzaakte. Dit ballet verklankt een tafereel in het voorchristelijke Rusland waar uiteindelijk een door de oudsten uitgekozen maagd zich dood danst. C. Höweler schrijft dat dit barbaarse werk “zich niet bekommert om de verheerlijking van de lente door de tederheid van bloesems, maar op gaat in wild stortende stromen en lawines, in de kiemkracht, die rotsen laat splijten door zaad”. Hoe waar is dit! Het gaat hier inderdaad niet om schoonheid, maar om een artistiek verantwoorde weergave van lelijkheid*; het huiveringwekkende, het sublieme in de natuur volgens Schopenhauer.

Ofschoon sommige auteurs dit werk nog steeds betitelen als een laatste uitloper der Romantiek, maakt het nog steeds een hyper moderne indruk. Dit werk, dat grotendeels steunt op de ritmiek, is blijkbaar voor veel orkesten nog steeds een uitdaging. Vooral het slot, waarin het metrum constant verandert.

Binnen wat er relatief eenvoudig te krijgen is, zijn er drie uitvoeringen interessant: Davis met het CGO op Philips (9500 323), Bernstein met de Israel Philharmonic Orchestra op DG (2532 075) en Boulez met Cleveland op CBS (S 72607). De laatste is qua klank verreweg de minste. De opname mist kleur en fundament, maar het is een zeer goede uitvoering. Boulez trekt de luisteraar direct het werk binnen. Heel spannend gedaan. Bernstein drukt zijn stempel maar doet dat hier geloofwaardig én met goede smaak. Er zijn erg veel orkestdetails te horen. Davis, moet even “op stoom” komen, maar is daarna niet te houden. Uiteindelijk mijn favoriet.

Symphony in three movements

Door velen de zogenaamde “neosacre” genoemd, omdat dit werk is ontstaan in Stravinsky’s neoclassicistische periode en bij vlagen in ritmisch en harmonisch opzicht aan zijn Le Sacre doet denken.
Los van de uitvoering door de meester zelf, is Charles Dutoit met de Suisse Romande op Decca onverslaanbaar. Alles klopt op deze uitvoering. De plaat wordt regelmatig op het net aangeboden. Colin Davis met de Bayerische Rundfunk op Philips mag er ook wezen.

Symphony of Psalms

Het hoogtepunt in Stravinsky’s neoclassicistische periode en van een indringende schoonheid. Geïnspireerd op Psalm 38, 39 en 150. Opvallend is hier het gekozen instrumentarium: geen violen en altviolen, geen klarinetten, maar wel twee piano’s, een uitgebreide koper- en houtsectie en uiteraard het vierdelige koor dat de Psalm teksten in het Latijn zingt. Is het een terugkeer naar de God van het oude testament of integendeel naar de engel des lichts?
Het meest voor de hand liggende is uiteraard de uitvoering door de meester zelf op CBS, die de ene keer met de Symfonie in C, de andere keer met de Symfonie in drie delen gekoppeld wordt. Bernstein heeft het ook opgenomen voor hetzelfde label. Voor deze uitvoering zult u naar E-Bay moeten.
Deze maand heb ik me bewust beperkt tot de twee belangrijkste toonzetters uit de eerste helft van de twintigste eeuw. Volgende maand zal ik meer componisten uit deze tijd bespreken alsook enkele minder bekende werken.

*Noot: We moeten […] onderscheid maken tussen manifestaties van het lelijke an sich (uitwerpselen, een lijk in ontbinding een mens vol walgelijke zweren), het formeel lelijke, oftewel de wanverhouding tussen de delen van een geheel en de artistieke weergaven van beide. Umberto Eco, De geschiedenis van de lelijkheid.

STRAVINSKY Pulcinella

Sunday, December 19th, 2010

STRAVINSKY
Pulcinella Symphony in three movements Four Etudes
Chicago Symphony Orchestra Roxana Constantinescu Nicholas Phan Kyle Ketelsen Pierre Boulez
CSO Resound CSOR 901 918 DDD 71’

Uitvoering **** / Registratie ****

Pulcinella deed George Antheil denken, aan een parfum van Bulgaarse makelij. Dit ballet voor stemmen en klein orkest uit 1920, markeert het begin van Stravinsky’s toegepaste vormgevoel op de westerse muziekgeschiedenis. Na de Russisch progressieve periode, bleek er behoefte aan een versobering en binding met die westerse muziekhistorie en begon nu de neoclassicistische periode. Er zijn in de loop der tijd aardig wat complete Pulcinella’s verschenen, doch die zijn inmiddels wat belegen. Ook Boulez heeft het al eens eerder opgenomen op Erato met het Ensemble InterContemporain, maar die opname is ondertussen ook 30 jaar oud. Nu gaat het hier om een geslaagde live registratie. In het boekje vinden we een interview met de maestro, die aardige dwarsverbanden legt met de beeldende kunstenaars uit de tijd van Pulcinella. De Etudes voor orkest zijn een zeer welkome aanvulling, maar de Symphony in three movements is minder spannend dan die op zijn DG opname.

Emile Stoffels
Luister 667

RITE STRAVINSKY REVUELTAS

Sunday, December 19th, 2010

RITE STRAVINSKY REVUELTAS
Simón Bolívar Youth Orchestra of Venezuela
Gustavo Dudamel
DG 00289 477 8775 DDD 64’

Uitvoering/Registratie *****/*****

Er zijn zo van die opnamen waar men vrijwel direct het idee heeft dat het raak is. Dat is hier het geval, met een Le Sacre die onder ware hoogspanning staat. Wat is dit een opwindende uitvoering! Hier horen we inderdaad Höwelers omschrijving van de uitwerking van ‘de kiemkracht, die rotsen laat splijten door zaad’. De overgang van de Les Augures printaniers — Danses des adolescentes naar het Jeu du rapt bijvoorbeeld, is adembenemend. Maar ook de Rondes printanières snijdt door de ziel. Tot nu toe waren Boulez op CBS, Davis op Philips en Nagano op Virgin mijn toetsstenen. Dat zijn ze nog steeds. Maar deze drieste jongeman, die in mei 2009 nog debuteerde bij het Koninklijk Concertgebouworkest, klopt toch nadrukkelijk op de deur. De koppeling met de oorspronkelijk voor filmmuziek bedoelde Nacht van de Maya’s, is een interessante. Ben zeer benieuwd hoe hij bijvoorbeeld de Scytische suite van Prokofiev zou doen. De opname is groot, diep en doortekenend.

Emile Stoffels
Luister 669